تاريخ سياسى غيبت امام دوازدهم ( عج ) ( فارسي ) — الصفحة ٢٣١

6 . اثر غيبت كبرى بر موقعيت فقهاء اماميه

از احاديث مذكور روشن مىشود كه فقها قبل از آنكه بدون تصريح امام حق نيابت عام آن حضرت را داشته باشند بايد حائز دو شرط اساسى گردند : اول ، در قوانين اسلامى فقيه بوده و دوم ، داراى ملكه عدالت باشند . در اين صورت - اهميتى ندارد كه از چه خانواده‌اى برخاسته‌اند ، از خاندان امام حسين ( ع ) هستند يا نه - شايستگى نيابت عام امام ( ع ) را خواهند داشت .

ذكر مجدد اين نكته مفيد است كه چهار سفير امام دوازدهم از اعقاب امام على ( ع ) نبودند . همين نكته دلالت دارد كه امام دوازدهم مىخواسته‌اند پيروان خود را تعليم دهند و آنان را به قبول اين نكته رهنمون سازند كه در دوره غيبت كبرى رهبرى فقهاء آگاه و عادل را ، حتى اگر از اعقاب امام على ( ع ) هم نباشند ، بپذيرند . بعلاوه ، متوجه اين نكته مىشويم كه پس از شروع غيبت كبرى ، اكثريت فقها از نسل على ( ع ) نبوده‌اند . در ميان اين فقها شخصيتهايى چون نعمانى ( متوفى 360 / 790 ) ، صدوق ( متوفى 381 / 991 ) و مفيد ( متوفى 413 / 1022 ) قرار داشتند .

خلاصه ، اختيار فقها . آنچنان خوب و مناسب در بين اماميه بسط يافت كه تعداد زيادى از فقهاء بعدى ، همچون محقق حلى ( متوفى 676 / 1277 ) اختيار تام نيابت امام غائب را براى فقيه قائل شدند ( ( 93 ] . محقق حلى بعنوان فقيه اين حق را به خود داد تا در سهم امام تصرف كند و حال آنكه فقهايى چون شيخ مفيد تنها حق تصرف در سهم سادات را به منظور صرف آن در مورد يتيمان ، فقرا و ابن السبيل از سادات براى خود قائل بودند . محقق حلى استدلال مىكند كه اگر قسمت اول خمس ( سهم امام ) واجب است ، بنابراين حتى بايد آن را در زمان غيبت امام مصرف نموده و توزيع كرد ، زيرا حكم خدا در عصر غيبت ، تعطيل‌بردار نيست . وى در ادامه ، حكم مىدهد كه آن كس كه اختيار سهم امام را بر طبق نيازهاى سادات دارد بايد نيابت امام را در امور فقهى نيز عهده‌دار باشد ، يعنى ، بايد فقيه عادل باشد ( ( 94 ] .

گسترش اختيار فقهاء اماميه در نتيجه طولانى شدن غيبت امام ، عامل مهمى در وحدت جامعه اماميه بود . چنان كه ذكر شد پس از رحلت هر امام ، اماميه به فرق گوناگون انشعاب يافتند . اين روند در زمان رحلت امام يازدهم در سال 260 /