حيات فكرى و سياسى امامان شيعه ( ع ) ( فارسي ) — الصفحة ٤٣١
هدف مأمون از طرح مسألهء ولايتعهدى
اين مسأله به طور فراگير توسط استاد عزيز و گرانقدر ما علامه سيد جعفر مرتضى در كتاب پرارزش « الحياة السياسية للامام الرضا » توضيح داده شده است . ما با رعايت اختصار مىكوشيم تا اساسىترين نكات اين مسأله را به دست دهيم .
استاد در كتاب خود يازده نكته را به عنوان انگيزه‌هاى اقدام مأمون ارائه داده و براى هر كدام شواهد و قرائنى آورده‌اند . « 1 » آن مقدار كه ما در اينجا به ذكر آن خواهيم پرداخت مطالبى است كه مىتوان از كلمات خود مأمون و يا امام رضا عليه السّلام در اين باره استفاده كرد . براى تفصيل بيشتر ، خوانندگان را به مطالعهء آن كتاب ارجاع مىدهيم .
هدف مأمون از طرح مسألهء ولايتعهدى
هدف مأمون از طرح مسألهء ولايتعهدى
آنچه از ظاهر رفتار مأمون به دست مىآيد آن است كه وى با ظرافت خاصى كوشيد تا وانمود كند كه در اين اقدام ، خلوص نيت دارد و از سر حق باورى نسبت به حق علويان و نيز علاقهء وافرى به امام رضا عليه السّلام دارد دست به اين كار زده است . ظاهرسازى مأمون به اندازه‌اى ماهرانه انجام گرفت كه حتى بعدها ، آنگونه كه اربلى به سيد بن طاووس نسبت داده و خود نيز تمايل آشكارى بدان نشان داده ، در مسأله شهادت امام ، مأمون مبرى دانسته شده و به عنوان يك فرد شيعه و يا متمايل به امام شناسانده شده است . « 2 » به خوبى روشن است كه واگذارى خلافت به يك علوى ، آن هم در شرايطى كه خلفاى عباسى علويان را به شديدترين وجهى سركوب مىكردند ، مىتواند هر انسانى را دربارهء مأمون به اشتباه بيندازد . به نظر مىرسد كه دو بزرگوار مذكور هم به اين اشتباه افتاده باشند . « 3 »
با نگاهى به كلمات مأمون و نيز خود امام عليه السّلام و حتى برخى از اصحاب و شيعيان آن حضرت ، مىتوان حقيقت ماجرا را دريافت . آنچه كه بايد مورد توّجه قرار گيرد آن است كه مأمون از نبوغ سياسى بالايى برخوردار بوده و با تمامى مشكلاتى كه از آغاز
( 1 ) . حياة السياسية للإمام الرضا ، ( چاپ بيروت ) ، صص 212 - 242 ( 2 ) . كشف الغمّه ، ج 2 ، ص 282 - 283 ( 3 ) . اخيرا آقاى سيد حسن امين نيز ضمن رساله‌اى همان باور را از لحاظ تاريخى بحث و مورد تأييد قرار داده است .