حيات فكرى و سياسى امامان شيعه ( ع ) ( فارسي ) — الصفحة ٢٦
تواريخ محلى از قرن چهارم تا هشتم
تواريخ محلى از قرن چهارم تا هشتم
تواريخ محلى از قرن چهارم تا هشتم
شيعه نيز سهمى در نگارش تواريخ محلى داشته است . از آثار كهن در اين زمينه كه بر هر اثرى تقدم دارد ، كتاب نحل العرب از محمد بن بحر رهنى است . « 1 » ياقوت دربارهء اين مؤلف و كتاب او نوشته است : له تصانيف منها : كتاب سماه كتاب نحل العرب يذكر فيه تفرق العرب فى البلاد فى الاسلام ، و من كان منهم شيعيا و من كان منهم خارجيا او سنيا فيحسن قوله فى الشيعة و يقع فيمن عداهم . وقفت على جزء من هذا الكتاب ذكر فيه نحل أهل المشرق خاصة من كرمان و سجستان و خراسان و طبرستان . از اين كتاب جز آنچه ياقوت در معجم البلدان نقل كرده چيزى بر جاى نمانده است .
كتاب البلدان و المساحة يا با نام التبيان فى احوال البلدان از احمد بن محمد بن خالد برقى است . مؤلف تاريخ قم در قرن چهارم از اين كتاب در تاريخ شهر قم بهره گرفته كه محتمل است از همان كتاب البلدان او استفاده كرده باشد . « 2 » در نسخهء چاپى در موارد متعددى به نقل از برقى مطالب تاريخى مربوط به قم آورده و در يك مورد مىگويد : برقى در كتاب بنيان چنين آورده . . . « 3 »
محتمل است كه بنيان تصحيف بلدان باشد . احتمال ديگر آن كه كشف الظنون آورده و آن اين كه نام كتاب التبيان فى احوال البلدان بوده است . « 4 »
كتابى با نام البلدان و المساحة به پدر احمد ، يعنى محمد بن خالد نيز نسبت داده شده است . « 5 » كتابى نيز با نام البلدان و المساحة ابو جعفر محمد بن عبد الله بن جعفر بن حسين بن جامع حميرى در قرن سوم داشته است . وى در جستجوى كتاب احمد برقى بوده و در اين باره از بغداد و رى و قم جستجو كرده ، اما آن را نيافته ، پس از آن خود كتابى در اين باره نوشته است . « 6 »
كتاب مهم ديگر در اين زمينه تاريخ قم از حسن بن محمد بن حسن قمى است كه آن را در سال 378 نوشته است . اين اثر مهم تاريخى ، جالب‌ترين و علمىترين كتابى است كه در تمدن كهن اسلامى نگاشته شده است . تواريخ محلى كه در تمدن اسلامى نگاشته شده بخش عمده‌اش شرح حال رجال شهرهاست در حالى كه كتاب تاريخ قم ، به دقت به نگارش مطالب علمى دربارهء تاريخ شهر پرداخته است . مؤلف در مقدمه كتاب را به بيست باب تقسيم كرده كه متأسفانه تنها
( 1 ) . معجم الادباء ، ج 18 ، ص 31 ؛ الوافى بالوفيات ، ج 2 ، ص 244 ؛ الذّريعة ، ج 24 ، ص 83 ( 2 ) . آقاى مدرسى موارد نقل شده از كتاب التبيان را در تاريخ قم ياد كرده‌اند . نك : كتابشناسى آثار مربوط به قم ، ص 18 ، قابل يادآورى است كه رافعى در التدوين صص 44 - 48 چندين مورد از كتاب التبيان نقل كرده است . ( 3 ) . تاريخ قم ، ص 56 ( 4 ) . نك : الذّريعة ، ج 3 ، ص 145 ، ش 497 ( 5 ) . الذّريعة ، ج 3 ، ص 145 ( 6 ) . رجال النجاشى ، ص 355