حيات فكرى و سياسى امامان شيعه ( ع ) ( فارسي ) — الصفحة ١٦
آثار شيعى در سيرهء نبوى در قرون نخست
برخى از عناوين آثار تاريخى عبد العزيز جلودى ازدى كه در شمار عالمان شيعى معروف شهر بصره بوده عبارت است از : كتاب الجمل ، كتاب صفين ، « 1 » كتاب الحكمين ، كتاب الغارات ، كتاب الخوارج ، كتاب ذكر على عليه السّلام فى حروب النبى ، كتاب مآل الشيعة بعد على عليه السّلام ، أخبار التوابين و عين الوردة ، أخبار المختار ، أخبار على بن الحسين ، أخبار أبى جعفر محمد بن على عليه السّلام ، أخبار عمر بن عبد العزيز ، أخبار من عشق من الشعراء ، أخبار قريش و الأصنام ، كتاب طبقات العرب و الشعراء ، كتاب خطب النبى صلّى اللّه عليه و آله ، كتاب خطب عثمان ، كتاب رسائل عمر ، كتاب رايات الأزد ، كتاب مناظرات على بن موسى الرضا ( ع ) . « 2 »
احمد بن إسماعيل بن عبد الله بجلى كه از مردمان قم بوده ، آثارى در تاريخ داشته است .
از مهمترين آثار او كتاب العباسى است كه نجاشى دربارهء آن نوشته است : و هو كتاب عظيم نحو من عشرة آلاف ورقة من أخبار الخلفاء و الدولة العبّاسية . رأيت منه أخبار الأمين . اين كتاب در دست محمد بن حسن قمى بوده و چهار مورد از آن در تاريخ قم نقل كرده است . « 3 » على بن احمد جوّانى نيز كتابى در اخبار صاحب فخ و كتابى در اخبار يحيى بن عبد الله بن حسن نوشته است . « 4 » احمد بن محمد بن خالد برقى محدث برجستهء قمى كتابى با عنوان كتاب المغازى در سيره داشته است .
همو آثار تاريخى ديگرى دارد كه عبارت است از : كتاب الشعر و الشعراء ، كتاب البلدان و المساحة ، كتاب التاريخ ، كتاب الانساب ، « 5 »
از برجستهترين چهرههاى مورخ در عصر امامان ، ابان بن عثمان احمر بجلى است . وى كتاب با ارزشى در اخبار انبياء و نيز سيرهء رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله داشته كه متأسفانه بخشى از آن بر جاى مانده است . شيخ طوسى دربارهء كتاب او نوشته است : و ما عرف من مصنفاته الّا كتابه الّذى يجمع المبتدأ و المبعث و المغازى و الوفاة و السقيفة و الردّة » . آنگاه افزوده است : و هناك نسخة أخرى أنقص منها رواه القميّون . « 6 » اين كتاب در دسترس على بن ابراهيم قمى بوده و در تفسير مكرر از آن نقل كرده است . نجاشى نيز با كتاب آشنا بوده است . وى نوشته است : له كتاب حسن كبير يجمع المبتدأ و المغازى و الوفاة و الردة . « 7 » اين كتاب در دسترس عالمان فراوانى بوده اما مفصلترين نقل را از آن شيخ طبرسى در كتاب اعلام الورى كرده است . ما بخشهاى بازيافته از اثر او را تحت عنوان
( 1 ) . ابن طاووس در مهج الدعوات از كتاب صفين او دو دعايى كه امام على 7 پيش از جنگ صفين خوانده نقل كرده است . نك : كتابخانهء ابن طاووس ، ص 525 . ( 2 ) . رجال النجاشى ، ص 241 ، 244 ( 3 ) . رجال النجاشى ، ص 97 ، ش 242 . نك : كتابشناسى آثار مربوط به قم ، ص 19 . موارد نقل شده در صفحات 145 ، 200 ، 236 ، 237 تاريخ قم آمده است . ( 4 ) . رجال النجاشى ، ص 263 ( 5 ) . رجال النجاشى ، ص 76 ، ش 182 ( 6 ) . الفهرست : 18 ، 19 ( 7 ) . رجال النجاشي : 13