جغرافياى تاريخى هجرت امام رضا ( ع ) از مدينه تا مرو ( فارسي ) — الصفحة ١٧٧
ملاحظاتى پيرامون ماهيّت ولايتعهدى و شهادت حضرت رضا عليه السّلام
على بن موسى الرضا عليه السّلام را نيز توطئهء از پيش طرّاحىشده‌اى مىدانند كه مأمون با ماجراى ولايتعهدى از همان ابتدا آن را ترسيم كرده بود .
منشأ اختلاف ميان مورّخان ، با قطع نظر از گروهى كه با پيش فرضهاى خوشبينانه و يا بدبينانه نسبت به مأمون خواسته‌اند از او چهره‌اى عظيم و تاريخى ، حتى يك شيعى مخلص و بشدّت علاقه‌مند به حضرت رضا عليه السّلام و خاندان رسالت ترسيم كنند و يا از او تصويرى كاملا سياه و منفور بسازند « 47 »
، از آنجا ناشى مىشود كه موقعيتهاى مختلف و تحوّلات اوضاع و انگيزه‌هاى گوناگون را در بستر حوادث ناديده انگاشته‌اند . در اين باره بيش از اين سخن خواهيم گفت ، امّا آنچه بطور كلّى مىتوان بيش از همه در زاويهء ديد مورّخان نسبت به ماجراى ولايتعهدى مؤثر دانست ، ماجراى شهادت حضرت رضا عليه السّلام است كه معمولا با قياس ساده‌اى مىتوان آن را كشف كرد . غالب مورّخانى كه شهادت حضرت رضا عليه السّلام را دسيسه‌اى از سوى مأمون قلمداد كرده‌اند ، طرح ماجراى ولايتعهدى را نيز توطئه‌اى حساب شده و زيركانه از سوى مأمون براى نابودى شخصيت سياسى مذهبى امام عليه السّلام و . . . قلمداد كرده‌اند . دستهء ديگر طرح ولايتعهدى را خاستگاه واقعى مأمون مىپندارند و معتقدند كه مأمون خالصانه قصد سپردن خلافت به حضرت رضا عليه السّلام را داشت و نوعا ماجراى شهادت آن حضرت را از سوى مأمون كه با قصد واگذارى خلافت در تناقض ديده‌اند ، انكار كرده و آن را توطئه‌اى طراحى شده از سوى بنى عباس خشم‌آلود « 48 »
و يا مرگى طبيعى قلمداد كرده‌اند . طبرى و مسعودى علت وفات على بن موسى عليه السّلام را مرگ ناگهانى و به خاطر افراط در خوردن انگور مىدانند . « 49 »
يعقوبى نيز با كمى ترديد بىآن كه مسموم شدن امام عليه السّلام را به مأمون و يا عمّال او
( 47 ) - يكى از دلايلى كه مورّخان غربى و غير شيعى را متقاعد ساخته كه شيعيان همواره در پى فرصتى هستند تا ثابت كنند امامانى كه در جنگ شهيد نشده‌اند ، توسط مخالفان و دشمنان دين مسموم شده‌اند از اين نوع نگرشها ناشى مىشود . به عنوان نمونه ، ر . ك . به : اشپولر ، تاريخ ايران ، 1 / 96 .
( 48 ) - امير على ، روح الاسلام ، ص 286 .
( 49 ) - جرير طبرى ، تاريخ طبرى ، 13 / 5675 ( چاپ بيروت ) ، 5 / 146 ؛ مسعودى ، مروج الذهب ، 2 / 442 .