بررسى تاريخى قصص قرآن ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٢٦٩
3 . سيل‌بندهاى ديار عرب
يكم : بودن رسوباتى در اين درّه‌ها از آن گونه كه معمولا در كف رودخانه‌ها پديد مىآيد .
دوم : به دست آمدن آثار و نشانه‌هايى از زندگى در كرانه‌هاى رودخانه .
سوم : گواهى دسته‌اى از نوشته‌هاى مورخان كهن يونانى و رومى بر اينكه در شبه جزيرهء عربستان رودهايى بوده است . براى نمونه در تاريخ هرودت ( 1 / 214 ) از نهرى ياد شده با نام « كورس » كه از نجران سرچشمه مىگرفته و از آنجا به سوى شمال شرقى ، سرزمين‌هاى عربى را مىپيموده و سرانجام به خليج فارس مىريخته است . البته « موريتز » ، رود ياد شده را در وادى « دواسر » در كنارهء ربع الخالى در پنجاه مايلى شرق سيسيل دانسته و گفته است ، سيلاب‌هايى كه از سلسله كوه‌هاى يمن سرازير مىشده‌اند نيز بدان مىپيوسته است . « 1 »
و اما مهم‌ترين دره‌هاى سيل‌خيز شبه جزيره اينهاست : درّهء رمه ، درّهء حمص ، درّهء سرحان ، درّهء حنيفه ، درّهء دواسر ، درّهء بيشه و درّهء نجران ، كه در اين پژوهش‌ها با اين درهء اخير كار داريم و يكى از بزرگ‌ترين دره‌هاى شبه جزيرهء عربستان و در واقع نه يك درّه كه مجموعهء چندين درّهء بزرگ است چون :
1 . درّهء « حرض » ، كه سرچشمهء آن در بلندىهاى « وشحه » و « خولان بن عامر » در سوى غرب « صعده » است و بستر آن تا كناره‌هاى درياى سرخ در شمال « ميدى » در كشور عربستان سعودى مىرسد .
2 . درّهء « مور » ، كه درّه‌اى است بزرگ با چندين آب ريزه ، كه هر كدام سرچشمه‌اى جدا دارند ، از بلندىهاى عشمه ، وشحه ، كلان و حاشد بدان مىپيوندند و در شمال « لحيه » به درياى سرخ مىريزد .
3 . درّهء « سردد » ، كه كشت‌زارهايى گسترده را سيراب مىكند و چندين آب‌ريزه و رود نيز بدان مىپيوندد ؛ از همه مهم‌تر درّهء « اهجر » كه آبشارهاى بسيارى دارد و در روزگار حميريان آسياب‌هاى آبى را مىگردانده است . درّهء سردد به جنوب « زيديه » مىريزد .
4 . درّهء « سهام » ، كه سرچشمه‌هاى آن در درّهء « آنس » در جنوب صنعا مىباشد و در جنوب حديده به درياى سرخ مىريزد .
( 1 ) . جواد على ، 1 / 158 - 159 ؛ حافظ وهبه ، همان ، 54 ؛ محمود شكرى آلوسى ، تاريخ نجد ، 29 . نيز : Betram'o Thomas , Arabia Felix , Across the Empty Quarter of Arabia , N . Y . 1932 ، p . 350 ؛ B . Moritz , Arabien Studien zur Physikalischen und Historischen Geographie des Landes , Hanover , 1923 ، p . 21 .