بررسى تاريخى قصص قرآن ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٢٢٨

2 . ثموديان در نوشته‌هاى كهن

با يكديگر است « 1 » ، از اين‌رو ، كسانى گفته‌اند : ثموديان ميان شام و حجاز تا كرانه‌هاى درياى سرخ مىزيسته‌اند ، در سرزمينى كوهستانى و در خانه‌هايى در كوه تراشيده كه آثارى از آنها هنوز بر جاى است ( نويسندهء اين سخن در سال 346 ه - . از دنيا رفته است ) ، در ره‌گذر حاجيانى كه از شام به وادى القرى مىآيند . « 2 » بارى ، چنان كه از سنگ‌نوشته‌هاى معبد « غوافه » - معبدى كه ثموديان آن را در پايان سال 166 ميلادى تا آغاز سال 169 ميلادى ساخته بودند . « 3 »

- برمىآيد ، ثموديان در نيمهء سدهء دوم ميلادى سنگستان‌هاى عوارض و رحا « 4 » ( الارحاء ) را در دست داشته‌اند . گرچه « دوتى » بر اين است كه حجر يكى از زيست‌گاه‌هاى ثموديان در خريبه ( العلا ) جاى داشته و نه در مدائن صالح ، و اين يكى را كه در ده ميلى خريبه است ، حجر نبطيان دانسته است . « 5 »

گفتنى است كه در منابع اسلامى چيزى نيست گوياى اين كه ثموديان هنگام پيدايى اسلام يا نزديكىهاى پيدايى آن ، برجاى بوده‌اند ، تنها چيزى كه در اين باره داريم يكى ، كوشش كسانى است كه خواسته‌اند قبيلهء « ثقيف » را از تبار ثموديان بدانند - و دور نيست كه اين كوشش براى بدنام كردن حجاج ثقفى بوده است « 6 » ، و ديگر ، گزارش « دوتى » گوياى اين كه بيابان‌نشينان « نجد » قبيلهء بنى هلال را از تبار عاد و ثمود مىدانسته‌اند . « 7 »

در گزارشى نيز آمده است كه پيامبر ( ص ) در سر راه تبوك ، چون از كنار شهر ثموديان

ابن كثير ، 4 / 171 ؛ تفسير طبرى ، 12 / 524 - 528 ؛ تفسير قرطبى ، 10 / 46 ؛ تفسير نسفى ، 2 / 277 ؛ تفسير جلالين ، 1 / 545 ؛ تاريخ الخميس ، 84 ؛ ياقوت ، 2 / 221 ؛ المعارف ، 14 ؛ المحبر ، 384 ؛ نهاية الارب فى معرفة انساب العرب ، 19 ، 200 ؛ قصص الانبياء ، 58 - 59 . ( 1 ) . قرآن كريم چنان كه در سوره‌هاى توبه ، ابراهيم ، فرقان ، ق ، نجم و فجر مىبينيم ، بيشتر از عاد و ثمود با هم ياد مىكند ، ميان داستان و سرنوشت آنان نيز همگونىهاى بسيارى ديده مىشود . ( 2 ) . مروج الذهب ، 2 / 14 ؛ نهاية الارب ، 13 / 71 ؛ جواد على ، 1 / 324 ؛ جرجى زيدان ، همان ، 67 ؛ ميرول نافع ، 36 . ( 3 ) . J . B . Philby , " The Land of Midian " , MEJ , 9 ، 1955 ، p . 127 F ; Van den Branden , BIOR , 15 ، 1958 ، pp . 8 - 9 ؛ Histori de Thamoud , p . 15 ؛ M . H . Seyring , in Syriu , 34 ، 1975 ، p . 260 . ( 4 ) . A . Musil , The Northern Hegoz , p . 291 . ( 5 ) . C . M . Doughty , Travels in Arabia Deserta , p . 229 . ( 6 ) . جواد على ، 1 / 326 ؛ ابن خلدون ، 2 / 24 ؛ ياقوت ، 3 / 54 ؛ قلقشندى ، نهاية الارب ، 198 - 200 ؛ نيز : J . Montgomery , op - cit , p . 137 . ( 7 ) . C . M . Doughty , op - cit , p . 63 .