فرهنگ نامه علوم قرآن ( فارسى ) — الصفحة ٣٤٣
الف . فهرست تاريخى مجموعههاى علوم قرآن
فنون الأفنان في عيون علوم القرآن « 1 » ، ابن جوزى عبد الرحمن بن علىّ بن محمد قريشى بغدادى ابو الفرج ( 597 ق ) .
اين اثر نخستين كتاب انتشار يافته و در دسترس است كه با نام علوم قرآن ، مباحث علوم قرآن را به طور جدى مورد بررسى قرار داده است زيرا بيشتر كتابهاى پيشين با عنوان علوم قرآن يا تفسير قرآن است يا محتواى آنها تاكنون ناشناخته است . كتاب وى در دوازده باب به اين ترتيب آمده است : 1 - فضائل قرآن ؛ 2 - غير مخلوق بودن قرآن ؛ 3 - نزول قرآن به هفت حرف ؛ 4 - كتابت قرآن ؛ 5 - تعداد سور ، آيات ، كلمات ، حروف و نقطههاى قرآن ؛ 6 - جزءها و بخشهاى قرآن ؛ 7 - شماره آيات هر يك از سورهها و ترتيب نزول آنها ؛ 8 - سورههايى كه تعداد آيات آنها يكسان است ؛ 9 - سورههاى مكى و مدنى ؛ 10 - لغات در قرآن ؛ 11 - آداب وقف و ابتدا ؛ 12 - علم متشابه ( تشابه لفظى و بيان يك مطلب به شكلهاى مختلف ) .
مطالب كتاب به صورت روايات مسند و در برخى ابواب كارهاى آمارى مؤلف است . « 2 »
ابن جوزى به سال 508 ق در بغداد به دنيا آمد ، در تاريخ و حديث علامه عصر خويش بود .
آثار بسيارى تأليف كرد تا حدى كه شمار تأليفاتش را حدود سيصد عنوان آوردهاند . وى آثار ديگرى در علوم قرآن و تفسير دارد . « 3 »
فنون الأفنان با نامهاى اندكى متفاوت چندين بار ، تحقيق و چاپ شده است . از جمله : به كوشش احمد شرقاوى و اقبال مراكشى ، مغرب ، دار البيضاء ، 1390 ق / 1970 م ؛ به كوشش حسن ضياء الدين عتر ، بيروت ، دار البشائر الإسلامية ، 1408 ق / 1987 م ؛ به كوشش محمد ابراهيم سليم ، مصر ، ابن سينا ، بىتا ، با نام فنون الأفنان في عجائب علوم القرآن ؛ به كوشش عبد الفتاح عاشور قاهره ، الزهراء لإعلام العربيّ ، 1407 ق / 1986 م ، به اسم عجائب علوم القرآن . « 4 »
المجتبى فى علوم القرآن يا المغنى في علوم القرآن « 5 » ، همو .
المدهش في علوم القرآن و الحديث « 6 » ، همو .
به كوشش محمد سماوى ، بغداد ، آداب ، 1348 ق / 1929 م ؛ بيروت ، عالميه ، 1978 م .
( 1 ) . زركشى ، 1 / 60 ؛ صفار ، 392 ؛ على شواخ ، 3 / 226 ؛ مهدوى راد ، 82 - 83 . ( 2 ) . ابن جوزى ، كتاب فوق . ( 3 ) . زركلى ، 3 / 316 - 317 . ( 4 ) . همانجاها . ( 5 ) . زركشى ، 1 / 60 ؛ صفار ، 403 . ( 6 ) . صفار ، 395 .