مناهج في التفسير ( شيوه هاى تفسير قرآن كريم ) ( فارسى ) — الصفحة ٨٢

تاريخ نگارش كتاب معانى القرآن

برگردانيد يا به « من » كه هر دو وجه صحيح است و چنان‌كه مشاهده مىشود بنابر هر دو وجه معنا زيباست ، هرچند به گفتهء فرّاء ، بنابر وجه دوم ، معنا شيرين‌تر است ، زيرا آيه به خواستهء مردم اشاره دارد و حالت حسرت و زارى و خوارى آنها را در روزى كه انسان فراموشكار به خاطر زيانهايش به خدا پناه مىبرد ، مجسم مىسازد .

4 - حقيقت اين است كه فرّاء مرد معنا بود و در آن دقت مىكرد و دقّت و تأمّل از كسى مانند فرّاء عجيب نيست ، زيرا هنر او انديشيدن دربارهء سخن است . او به اين پرسش كه : چگونه خداوند فرموده : وَ لا يَرْضى لِعِبادِهِ الْكُفْرَ « 1 » ، « خداوند هرگز كفر را براى بندگانش نمىپسندد » ، در حالى كه آنها كافر شدند ؟ پاسخ مىدهد : تقدير آيه : لا يرضى أن يكفروا است ، يعنى خدا كافر شدن آنها را نمىپسندد ، نه اين‌كه اصل كفر را [ تا نگذارد كسى كافر شود ] .

5 - فرّاء دربارهء شيوهء قرآنى ، بررسيهاى جالب و اساسى داشت كه حاكى از هشيارى بسيار وى بود :

الف - او در بيان شيوهء آوردن ضمير در سخن خداى متعال : فَأَثَرْنَ بِهِ نَقْعاً « 2 » :

مىگويد : مقصود از « به » ، « بالوادى » ( در بيابان ) است ، هرچند قبلا ذكر نشده است و اين كاربرد جايز است ، زيرا گردوغبار تنها از مكان بلند مىشود هرچند نام آن برده نشده باشد . و هرگاه نام چيزى شناخته شود ، ضمير كنايه از آن آورده مىشود ، هرچند ذكرى از آن چيز به ميان نيامده باشد .

خداوند در سوره قدر مىفرمايد : إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ « 3 » ، « ما قرآن را در شب قدر نازل كرديم » . اين آيهء ابتداى سوره است و در هيچ سورهء ديگرى ابتدا به ضمير نشده مگر پس از آن‌كه در آيات قبل ذكرى از مرجع آن به ميان آمده است ، مانند : حم * وَ الْكِتابِ الْمُبِينِ * إِنَّا أَنْزَلْناهُ . . . ؛ و در جاى ديگر خداوند مىفرمايد : إِنِّي أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَيْرِ عَنْ ذِكْرِ رَبِّي حَتَّى تَوارَتْ بِالْحِجابِ « 4 » ، « گفت من اين اسبان را به خاطر پروردگارم

( 1 ) - زمر / 7 . ( 2 ) - عاديات / 4 . ( 3 ) - قدر / 1 . ( 4 ) - ص / 32 .