مناهج في التفسير ( شيوه هاى تفسير قرآن كريم ) ( فارسى ) — الصفحة ٤٨٣
6 - ابزار لغوى
راه راست هدايت كن ، راه كسانى كه به آنها نعمت دادى ، كسانى كه غير از غضب‌شدگان و گمراهانند ، امّا يكى از نحويان كوفه اين مطلب را ردّ كرده و مىگويد : « غير » ى كه با « مغضوب » است اگر به معناى « سوا » باشد ، جايز نيست كه چيزى به وسيلهء « لا » بر او عطف گرفته شود ، زيرا عطف به « لا » تنها در موردى است كه جحد بر آن مقدم‌شده باشد . طبرى مىگويد : اين نظريه اخير كه « غير » به معناى « سوا » نيست از نظريه اوّل به صواب نزديك‌تر است . « 1 »
طبرى مخالفت جدّى با ابو عبيده ندارد ، بلكه گاهى مخالف و گاهى موافق با اوست ، ازاين‌رو مىبينيم كه ديدگاه نحوى او را از كتاب مجازش نقل كرده و آن را دور از صواب ندانسته است .
در معناى اين سخن خداوند : حَتَّى إِذا فَشِلْتُمْ وَ تَنازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَ عَصَيْتُمْ مِنْ بَعْدِ ما أَراكُمْ ما تُحِبُّونَ . . . « 2 » ، « تا اين‌كه سست شديد و در كار خودتان به نزاع پرداختيد و بعد از آن‌كه آنچه دوست مىداشتيد به شما نشان داد ، نافرمانى كرديد . . . » گفته شده است : در اصل « حتى تنازعتم فى الامر فشلتم و عصيتم . . . » بوده آنچه مقدم‌شده ، مؤخّر معنا مىشود و « واو » قبل از تنازعتم در حكم سقوط است ، چنان‌كه در آيهء : فَلَمَّا أَسْلَما وَ تَلَّهُ لِلْجَبِينِ * وَ نادَيْناهُ . . . « 3 » ، « پس چون ابراهيم و اسماعيل تسليم حق شدند و ابراهيم پسرش را بر روى افكند ما او را ندا كرديم . . . » گفتيم معنايش ناديناه است و اين امر ، در حتّى ، اذا و لمّا نيز جريان دارد . از اين قبيل است آيهء : حَتَّى إِذا فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَ مَأْجُوجُ كه پس از آن ، وَ اقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ آمده كه واو زايد و معنايش اقترب است يعنى تا روزى كه راه يأجوج و مأجوج باز شود ، وعدهء حق نزديك شود ، « 4 » منظور از « لمّا » همان « لمّا » در آيهء مربوط به ابراهيم و اسماعيل است . و نيز همانند سخن آن شاعر :
حتّى اذا قملت بطونكم * و رأيتم ابناءكم شبّوا
« تا وقتى كه شكمهايتان چاق شد و ديديد كه فرزندانتان جوان شدند . »
( 1 ) - همان مأخذ ، ج 1 ، ص 62 - 63 . ( 2 ) - آل عمران / 152 . ( 3 ) - صافّات / 103 - 104 . ( 4 ) - انبياء / 96 .