مناهج في التفسير ( شيوه هاى تفسير قرآن كريم ) ( فارسى ) — الصفحة ٤٦٦

6 - ابزار لغوى

كه هنگام نزول قرآن به آن معنا بوده است . به تعبير ديگر ، طبرى لازم مىداند كه الفاظ قرآنى به همان معنايى تفسير شود كه عربها آنها را در شعر يا نثر به كار مىبرند و تأكيد مىكند كه طريقهء كاربرد لفظ در عبارت همان روشى باشد كه عربها با آن مأنوس هستند .

منظور اين است كه وى در صورتى تفسير لغوى را صحيح مىداند كه شرط اجماع در آن كامل باشد و مقصود از اجماع آن است كه عرب با معناى لفظ آشنايى داشته باشد و آن را در سخن به كار گيرد و نيز لفظ همان معنايى را بدهد كه ميان آنها معروف و استعمالش در سخنانشان مشهور باشد . اكنون به مثالى دراين‌باره مىپردازيم :

بعضى از لغت‌شناسان اهل بصره گمان كرده‌اند كه كلمهء « الّذى » در سخن خداوند : مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ ناراً « 1 » ، « وضع منافقان مانند حالت كسانى است كه آتش برافروخته‌اند » ، به معناى الّذين است ، مثل : وَ الَّذِي جاءَ بِالصِّدْقِ وَ صَدَّقَ بِهِ أُولئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ « 2 » ، « كسانى كه سخن صدق بياورند و آنان كه آن را بپذيرند آنها پرهيزگارانند » و همانند اين سخن شاعر :

فانّ الّذى حانت بفلج دماؤهم * هم القوم كلّ القوم يا امّ خالد

« قومى كه خونشان در راه بصره به يمامه ريخته شد ، آنها قومى عظيم هستند ، اى امّ خالد ! « 3 » »

طبرى مىگويد : قول حق همان قول اوّل است كه دليل آن را بيان كرديم « 4 » و كسى كه اين حرف را زده از تفاوتى كه ميان « الّذى » در دو آيه و « الّذى » در شعر وجود دارد ، غفلت كرده است ، زيرا در وَ الَّذِي جاءَ بِالصِّدْقِ دليل بر اين‌كه مراد ، جمع است ، قسمت آخر آيهء : أُولئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ مىباشد و در شعر نيز كلمهء « دماؤهم » دليل است ،

( 1 ) - بقره / 17 . ( 2 ) - زمر / 33 . ( 3 ) - فلج : راه ميان بصره و يمامه است و منظور از مصراع دوم اين است كه اين گروه ديه و قصاص ندارند . البيان و التبيين ، ج 4 ، پاورقى ، ص 55 . م . ( 4 ) - در تفسير طبرى چند سطر قبل گفته است : مراد به كلمهء مثل معناى مفرد است نه جمع ، زيرا وضع گروه منافق را به يك نفر تشبيه كرده است كه آتش افروخته باشد .