مناهج في التفسير ( شيوه هاى تفسير قرآن كريم ) ( فارسى ) — الصفحة ١٣٩

فصل سوم ابو اسحاق زجّاج و كتابش معانى القرآن

مىرسيم كه خداى سبحان سوره را با آيه‌اى كه درخور مجد و عظمت اوست به پايان مىرساند و مىفرمايد : تَبارَكَ اسْمُ رَبِّكَ ذِي الْجَلالِ وَ الْإِكْرامِ .

ج - زجّاج از ديد زيباشناسى به بررسى تعبيرات قرآنى مىپردازد كه محيط عربى ، فضاى تجارت و دادوستد و سودوزيان را به تصوير مىكشد . او دربارهء آيهء : يَوْمَ يَجْمَعُكُمْ لِيَوْمِ الْجَمْعِ ذلِكَ يَوْمُ التَّغابُنِ « 1 » ، مىگويد : « يوم التغابن » روزى است كه اهل بهشت ، دوزخيان را مغبون مىسازند ، زيرا كسى كه در بهشت مقام والايى دارد آن را كه منزلتش از او پايين‌تر است مغبون مىبيند . زجّاج اين آيه را براى خريدوفروش مثال آورده است ، چنان‌كه خداوند در آيهء ديگرى فرموده : هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلى تِجارَةٍ تُنْجِيكُمْ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ * تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ « 2 » ، و در جاى ديگرى فرموده : فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ وَ ما كانُوا مُهْتَدِينَ « 3 » ، و همه اين آيات دربارهء كسانى است كه گمراهى را به جاى هدايت خريدند .

- زجّاج در مورد آيهء : وَ إِذَا الْعِشارُ عُطِّلَتْ « 4 » ، « و در آن هنگام كه باارزشترين اموال به دست فراموشى سپرده شود » مىگويد : « عشار » شتران مادهء باردار است و چون دوران زادن آنها غالبا ده ماه طول مىكشد « عشار » ناميده شده‌اند ، آنها هرگاه جنين‌شان كامل شود ، پس از گذشت يك سال مىزايند و اين‌گونه شترها ، بهترين بچه‌ها را مىزايند ، لذا صاحبانشان جز در قيامت آنها را رها نمىسازند و بدان سبب كه شتر بيشترين دارايى و ثروت عرب محسوب مىشد و وسيلهء تأمين معيشت آنان بود [ براى بيان شدت هول‌وهراس قيامت ] به رها شدن اين‌گونه شتران در آن لحظه ، باوجود ارزش و اهميّت آنها در ميان اعراب ، اشاره شده است .

اكنون با توجه به همه اين مطالب درمىيابيم كه زجّاج با افرادى كه قبل از او در زمينهء معانى قرآنى يا مجازهاى آن ، كتاب تأليف كرده‌اند نظير ابو عبيده و فرّاء ، به مناقشه مىپردازد و در قرن ششم هجرى زمخشرى ، مفسّر پرآوازه را مىيابيم كه در شيوهء تفسيرى خود به [ نظريات ] زجّاج تكيه مىكند .

( 1 ) - تغابن / 9 . ( 2 ) - صفّ / 10 - 11 . ( 3 ) - بقره / 16 . ( 4 ) - تكوير / 4 .