مناهج في التفسير ( شيوه هاى تفسير قرآن كريم ) ( فارسى ) — الصفحة ١٣٧

فصل سوم ابو اسحاق زجّاج و كتابش معانى القرآن

از قبيل سخن خداى متعال است كه فرموده : يَوْمَ يَغْشاهُمُ الْعَذابُ مِنْ فَوْقِهِمْ وَ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ « 1 » ، « آن روز كه عذاب [ الهى ] آنان را از بالاى سر و پايين پا مىپوشاند . »

وى در مورد آيهء : وَ الْمَلائِكَةُ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَ يَسْتَغْفِرُونَ لِمَنْ فِي الْأَرْضِ « 2 » ، « فرشتگان پيوسته تسبيح و حمد پروردگار خود را به جا مىآورند و براى كسانى كه در زمين هستند استغفار مىكنند » مىگويد : يعنى براى مؤمنان استغفار مىكنند و نمىتوان گفت فرشتگان براى همه كسانى كه در زمين هستند استغفار مىكنند ، زيرا خداوند دربارهء كفار مىفرمايد : أُولئِكَ عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ وَ الْمَلائِكَةِ وَ النَّاسِ أَجْمَعِينَ « 3 » ، « لعنت خدا و فرشتگان و مردم بر آنان باد » اين آيه دليل بر اين است كه فرشتگان براى مؤمنان استغفار مىكنند ، چنان‌كه آيهء : وَ يَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِينَ آمَنُوا . . . « 4 » ، نيز دلالت بر همين امر دارد .

5 - زجّاج كه قرآن را با قرآن تفسير مىكرد به جمع ميان معانى آياتى كه موضوعشان يكى است و در جاهاى مختلف قرآن آمده ، توجه داشت ، او در مورد آيهء :

فَيَوْمَئِذٍ لا يُسْئَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَ لا جَانٌّ « 5 » ، مىگويد : معناى آيه اين است كه گناهكار [ از چهره‌اش ] شناخته مىشود ، بنابراين به منظور فهميدن از او سؤال نمىشود بلكه براى توبيخ از او پرسيده مىشود ، زيرا خدا در جاى ديگر مىفرمايد : وَ قِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ « 6 » ، « آنان را متوقف سازيد كه بايد بازپرسى شوند » در روز قيامت چهرهء گناهكاران سياه و كبود است و دليل آن آيهء : يُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسِيماهُمْ « 7 » ، و آيهء : يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَ تَسْوَدُّ وُجُوهٌ « 8 » ، و نيز آيهء : وَ نَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ زُرْقاً « 9 » ، است .

زجّاج در جاى ديگرى از تفسيرش دربارهء آيات : خَلَقَ الْإِنْسانَ مِنْ صَلْصالٍ كَالْفَخَّارِ « 10 » ، إِنَّا خَلَقْناهُمْ مِنْ طِينٍ لازِبٍ « 11 » ، مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ « 12 » ، إِنَّ مَثَلَ عِيسى عِنْدَ

( 1 ) - عنكبوت / 55 . ( 2 ) - شورى / 5 . ( 3 ) - آل عمران / 87 . ( 4 ) - غافر / 7 . ( 5 ) - رحمن / 39 . ( 6 ) - صافّات / 24 . ( 7 ) - رحمن / 41 . ( 8 ) - آل عمران / 106 . ( 9 ) - طه / 102 . ( 10 ) - رحمن / 14 . ( 11 ) - صافّات / 11 . ( 12 ) - حجر / 26 .