مناهج في التفسير ( شيوه هاى تفسير قرآن كريم ) ( فارسى ) — الصفحة ١٣١

فصل سوم ابو اسحاق زجّاج و كتابش معانى القرآن

نباشد و جالب اين است كه دانشمندان مسلمان در طول تاريخ خود را ملزم مىساختند كه در همه اين موارد بگويند : « و اللّه أعلم » ( خدا داناتر است ) .

در موردى كه يك وجه لغوى وجود دارد كه آيهء قرآن با آن تفسير مىشود ، مىبينيم زجّاج آن را همراه با تفسير روايى بيان مىكند .

اينك ببينيم زجّاج در برابر آيهء شريفهء : وَ إِنْ يَكادُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَيُزْلِقُونَكَ بِأَبْصارِهِمْ « 1 » چه مىكند ؟ او ابتدا اقوال مفسران را نقل مىكند و مىگويد : « امّا آنچه در تفسير اين آيه نقل شده است كه هرگاه مردى از عرب مىخواست به كسى چشم‌زخم بزند ، سه روز گرسنه به سر مىبرد و پس از آن درباره او مىگفت : هيچ‌گاه مانند امروز اين قدر گوسفند و شتر نزد وى نديده‌ام ! و با اين گفتهء خود ، به او چشم‌زخم مىرساند . كفار نيز دربارهء پيامبر صلّى اللّه عليه و إله نظير اين سخن را گفتند و چنان‌كه مفسران مىگويند ، منظور از لَمَّا سَمِعُوا الذِّكْرَ اين است كه دشمنان هنگامى كه آيات باعظمت قرآن را از تو مىشنوند ، به قدرى خشمگين و ناراحت مىشوند كه مىخواهند تو را با چشمهاى خود نابود كنند !

سپس زجّاج توضيح اهل لغت را نقل مىكند و مىگويد : امّا به اعتقاد اهل لغت تفسير آيه اين است كه دشمنان از شدّت كينه و دشمنى با تو ، نزديك است با نگاه كينه‌آلود خود تو را به زمين افكنند . اين سخن ، مرسوم است كه كسى بگويد : فلانى به من چشم دوخت و نزديك بود مرا با نگاهش به زمين بيفكند ، يا گفته مىشود : طورى به من نگاه كرد كه گويا مىخواست مرا بخورد و معناى همه اين سخنان اين است كه فلانى آن چنان نگاهى به من انداخت كه اگر برايش امكان داشت مرا بخورد يا به زمين بكوبد ، اين كار را مىكرد .

زجّاج در مورد آيهء : إِنَّا سَنُلْقِي عَلَيْكَ قَوْلًا ثَقِيلًا « 2 » ، تفسير آن را اين‌گونه آغاز مىكند :

در تفسير آيه چنين آمده است : يعنى عمل به قرآن دشوار است ، زيرا حلال و حرام و نماز و روزه و همهء اوامر و نواهى خداوند را كسى جز با سختى و دشوارى

( 1 ) - قلم / 51 . ( 2 ) - مزّمّل / 5 .