مناهج في التفسير ( شيوه هاى تفسير قرآن كريم ) ( فارسى ) — الصفحة ١٠٨

شيوهء ابو عبيده در مجاز القرآن

مَثَلًا ما بَعُوضَةً فَما فَوْقَها « 1 » ، كه « ما فوق » در اين‌جا به معناى « مادون » ( پست‌تر و كوچكتر ) است ، وَ الْأَرْضَ بَعْدَ ذلِكَ دَحاها « 2 » ، كه « بعد » به معناى « مع » ( يعنى ، مع ذلك » است ، و قال لَأُصَلِّبَنَّكُمْ فِي جُذُوعِ النَّخْلِ « 3 » كه « فى » به معناى « على » است ؛ إِذَا اكْتالُوا عَلَى النَّاسِ يَسْتَوْفُونَ « 4 » كه « على » به معناى « من » آمده و در آيهء : هذِهِ الْأَنْهارُ تَجْرِي مِنْ تَحْتِي أَ فَلا تُبْصِرُونَ * أَمْ أَنَا خَيْرٌ مِنْ هذَا الَّذِي هُوَ مَهِينٌ « 5 » ، « أم » به معناى « بل » مىباشد .

31 - موردى كه با دو لفظ آمده و حرف عامل [ جرّ ] در يك جا عمل كرده و در جاى ديگر ( به ظاهر ) از عمل بازمانده است ، مانند آيهء : وَيْلٌ لِلْمُطَفِّفِينَ * الَّذِينَ إِذَا اكْتالُوا عَلَى النَّاسِ يَسْتَوْفُونَ * وَ إِذا كالُوهُمْ أَوْ وَزَنُوهُمْ يُخْسِرُونَ « 6 » ، كه به معناى اذا كالوا لهم أو وزنوا لهم است . « 7 »

32 - موردى كه با سه لفظ آمده است و در يك لفظ دو حرف عامل [ جر ] در آن عمل كرده و در يك لفظ هيچ‌يك از آنها در آن عمل نكرده‌اند ، مانند آيهء : اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ كه با لفظ إلى الصّراط و للصّراط نيز آمده است .

33 - موردى كه در آن دو لغت وجود دارد ، ولى يكى از آن دو آورده شده است .

مانند آيهء : وَ إِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعامِ لَعِبْرَةً نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِهِ « 8 » [ كه در انعام ] دو وجه است : الف - اين‌كه جمع مكسّر براى نعم باشد . ب - اسم مفرد و به معناى جمع باشد . « 9 » و به اين اعتبار براى مذكّر و مؤنّث به كار مىرود . و نيز مانند آيهء : كَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ الْمُرْسَلِينَ « 10 » ، كه هذا قومك و جاء قومك نيز گفته شده است .

34 - موردى كه لفظ مؤنّثى بدل از مذكّر قرار داده شده و با صفت مذكّر توصيف

( 1 ) - بقره / 26 . ( 2 ) - نازعات / 30 . ( 3 ) - طه / 71 . ( 4 ) - مطفّفين / 2 . ( 5 ) - زخرف / 51 - 52 . ( 6 ) - مطففين / 1 - 3 . ( 7 ) - به اعتبار اخير حرف جرّ به كار رفته است . م . ( 8 ) - نحل / 66 . ( 9 ) - كشّاف . ( 10 ) - شعراء / 105 .