رسالة الطير ( با ترجمه ودوشرح سهلان ساوي 540 ق وشارح گمنام ) — الصفحة ١٩

شرح

بخارات كه ياد كرده‌اند و همچنان اختلاف مسامت اجزاء كرهء نخستين و كرهء ثوابت « 1 » و ثوابت و اختلاف اوضاع كرات مايله اسباب حقيقي باشند « 2 » در اختلاف آبها و هواها يا به واسطه تصاعد بخارات و اختلاف اجزاء موضع نشود و ظهور بخارات يا بيواسطه به حكم مسامت يا بعضي به واسطه و بعضي بىواسطه كه از هر دو وجه تأثير باشد « 3 » و چون زمين و آب و هوا در بقعهء به خلاف زمين و آب و هوا بقعهء ديگر باشد نبات هر يكى ملايم اين زمين و هوا بود و به خلاف ديگر بود و همچنين حيوانات هر بقعهء به خلاف حيوانات ديگر باشند چه مىيابيم كه آن نبات كه در بلاد هند باشد و از حيوانات عجيب كه در « 4 » كه آنجا باشند ، در أكثر بلاد نباشند « 5 » و آنچه از اين چيزها در بلاد روم باشد همچنين . و در گرمسير ، نبات و حيوان به خلاف « 6 » اضافه حيوان و نبات سردسير « 7 » باشد ، و اين به اقاليم « 8 » بگردد و به شهرها و مساكن نزديك هم بگردد .

امّا هر چند بعد كمتر بود تفاوت كمتر بود و چون چنين بود غذاء « 9 » و أهل هر شهرى و هر اقليمى به خلاف غذاء ديگران بود . و چون غذا مخالف آن فصول غذا كه موادّ و فضول حيوانات شوند ، چون نطفه و غير آن به خلاف يكديگر باشند . پس امزجهء ايشان به خلاف يكديگر باشند چه خلق تبع مزاج بود و روا بود كه آن اجزاء « 10 » مسامت كه ياد كرديم به فرمان خداى تعالى سبب شوند در اختلاف اخلاق و عادات و يا معين سبب شوند و همچنين اختلاف هوا و اجرام سماوى به حكم فرمان حقّ اسباب شوند ، كمال اشخاص را بدين وجه ، و آنچه وراى اينست از كمالات ديگر اسباب

( 1 ) - ثوائب .

( 2 ) - باشد .

( 3 ) - باشند .

( 4 ) - أصل كه آنجا .

( 5 ) - نباشد .

( 6 ) - بخلاف .

( 7 ) - أصل حيوان سردسير .

( 8 ) - باقليم .

( 9 ) - أصل غذاى هر

( 10 ) - از اجزاء .