رسالة في الحدوث ( حدوث العالم ) — الصفحة ٢٠
سخن پايانى نگارنده
صدر المتألّهين در رسالهء حدوث پاسخ صريحى به اين پرسش نداده است ؛ امّا در موقف دهم از سفر سوم كتاب أسفار « 1 » هم‌آوا با سخن مشهور فلاسفهء اسلامى در باب دوام فيض الهى ، بىآغازى حوادث وتغيّرات را مىپذيرد . البتّه وى بر مبناى نظريّهء حركت جوهى ، به اين نكته توجّه مىدهد كه بىآغازى حوادث به معناى قدم عالم نيست ؛ زيرا صفت « قديم » را تنها به امرى ثابت وبرقرار مىتوان نسبت داد كه آن چيزى جز ذات بارى وفيض بارى نيست ، امّا جهان طبيعت كه ذاتا متغيّر وبيقرار است جز به داغ « حدوث » نشاندار نمىشود ، وحتّى مادّهء اين جهان نيز ثابت نيست تا بتوان آن را قديم دانست .
سخن پايانى نگارنده
سخن پايانى نگارنده
در يك استنباط كلّى مىتوان اين نظر را عرضه داشت كه تلاش ملّا صدرا بيشتر بر اين بوده است كه صورت مسألهء حدوث را از قالب مطلب « هل » ( آيا ) بدر آورد ودر قالب مطلب « ما » ( چه ) مطرح كند ؛ يعنى بجاى فهم ساده وعاميانه از پرسش « آيا عالم حادث است ؟ » ووارد شدن در نزاعي كه بين متكلّمان وفيلسوفان رسمي در پاسخ بدان وجود دارد ، اهتمام ودقّت خود را صرف اين نكته كند كه أساسا « حدوث چيست ؟ » وچه چيزى را حقيقتا مىتوان موصوف وصف « حادث » دانست .
نظريّهء حركت جوهري ملّا صدرا ، در واقع زمينهء پاسخ به همين پرسش دوم را فرآهم مىآورد كه در نتيجهء آن ، موضوع پرسش نخست ومعناى آن عوض مىشود . در اين صورت ، پرسش نخست پاسخى روشن وبديهي مىيابد ؛ چرا كه بر أساس حركت جوهري ، پيداست كه هر جسمي - با مادّه وصورتش - حادث است ، وهر لحظه پديده‌اى
( 1 ) رك : صدر الدّين الشّيرازيّ ، الحكمة المتعالية ، ج 7 ، ص 282 - 288 .