شرح كتاب القبسات — الصفحة ٣٣

بخش اوّل : معنى حدوث دهري

ودهر مىباشد . بنا بر اين بحث خود را در دو مقدّمه تبيين مىسازيم .

مقدمهء اوّل : حدوث در عرف حكما ومتكلّمان به دو معنى اطلاق شده است :

الف : مسبوقيت وجود شئ به عدم آن .

ب : مسبوقيت وجود شئ به غير آن « 1 » .

در تحليل عقلي معنى اوّل جامع تمام افراد حدوث است ، ومعنى دوم به پاره‌اى از آنها متعلق مىباشد ، ولذا در السنهء قوم معنى اوّل متبادر است .

حال در تحليل عدم سابق بر شئ ، دو معنى ملحوظ است ، يكى سبق شئ به عدم مطلق ، وديگرى سبق شئ به عدم غير مطلق ، واز سوى ديگر اين عدم مفروض يا در حال وجود شئ با آن اعتبار مىگردد ويا نمىگردد ؛ بنا بر اين در تبيين حدوث چنين گفته شده كه عدم مسبوق بر شئ يا عدم مجامع است يا مقابل .

عدم مجامع عبارت از عدمي است كه در حال حدوث شئ با وجود آن قابل جمع است ودر آن ملحوظ است ، وعدم مقابل بر خلاف عدم مجامع در حال حدوث شئ با وجود شئ قابل جمع نيست .

بنا بر تقسيم فوق ، حدوث شئ يا با عدم مجامع است يا مقابل كه در اين صورت حدوث دو تقسيم اساسى مىيابد :

1 - حدوث ذاتي .

2 - حدوث غير ذاتي .

مقدّمه دوم : چنانچه در مقدّمه اوّل بيان شد ، حدوث غير ذاتي مسبوق به عدم غير مجامع است ، حال در اين جا بايد بدين نكته پرداخت كه علّت ثبوتي عدم غير مجامع در چيست .

اگر شئ حادث در امتداد خاصّى مفروض گردد وحدوث آن در يك نقطه از

( 1 ) - اين تعريف كاملا بر حدوث إضافي قابل انطباق است وبا تحليل « غير » بر اقسام ديگر حدوث نيز قابل صدق است .