الإعجاز البياني للقرآن ( اعجاز بيانى قرآن ) ( فارسى ) — الصفحة ٦١٤

182 - ريب :

- « وَ جَعَلَ لَهُمْ أَجَلًا لا رَيْبَ فِيهِ » در آيه اسراء / 99 .

و همچنين : « السَّاعَةَ لا رَيْبَ فِيها » در آيات : كهف / 21 ، حج / 7 ، غافر / 59 و جاثيه / 32 .

كلمهء « ريب » در آيات ذيل نيز ، بدون اقتران به نفى ، آمده است .

بقره / 23 : « وَ إِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنا عَلى عَبْدِنا » « اگر در مورد آنچه بر بندهء خود نازل كرده‌ايم در ترديد هستيد » .

حج / 5 : « فِي رَيْبٍ مِنَ الْبَعْثِ » « در ترديدى نسبت به رستاخيز » .

طور / 30 : « أَمْ يَقُولُونَ شاعِرٌ نَتَرَبَّصُ بِهِ رَيْبَ الْمَنُونِ » « يا مىگويند او شاعرى است كه در انتظار وقايعى ناگوار براى او هستيم » .

به اضافهء عبارت :

- « فِي رَيْبِهِمْ يَتَرَدَّدُونَ » « در ترديد خود غوطه‌ورند » ، در آيه توبه / 45 ؛ - « رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ » « ترديدى در دلهاى آنان » ، در آيه توبه / 110 .

از همين مادّه نيز فعل مصدر « ارتياب » نه بار ، اسم فاعل « مسرف مرتاب » در آيه غافر / 3 و همچنين كلمه « مريب » هفت بار در قرآن كريم به كار رفته است .

تفسير ريب به شكّ مىتواند تفسيرى نزديك به نظر رسد اگر نه آن كه در بيان قرآنى و در قالب عبارت « فى شكّ مريب » كه شش بار تكرار شده ريب به عنوان وصف شك به كار رفته است و همين ما را به توجّه بدين حقيقت فرا مىخواند كه تفاوتى ميان اين دو واژه وجود دارد و آنها نمىتوانند مرادف هم باشند ؛ چرا كه هيچ چيز را نتوان وصفى براى خود قرار داد .

راغب در تفسير ريب ، چنان كه از معنى تشكّك ( ترديد آوردن ) نام مىبرد ، معنى توهّم را نيز مىآورد و مىگويد :

« ريب » آن است كه در چيزى توهّمى داشته باشى و آنگاه از اين توهّم پرده بر گرفته شود و لذا خداوند - تعالى - فرمود : « لا رَيْبَ فِيهِ » .

« إرابة » آن است كه توهّم كنى : « إن كنتم فى ريب مما نزّلنا » و نيز « ريب المنون » ؛ البته نه از اين نظر كه در اصل وجود چيزى ترديد و توهّم داشته باشى ، بلكه از اين نظر كه در زمان حصول آن ترديد آورى .

« ارتياب » نيز در معنى « إرابة » مىآيد . « ريب الدهر » وقايع روزگار است ، به خاطر مكرى كه در اين وقايع توهّم مىشود . « ريبة » اسمى از ريب است يعنى آن كه بر دغل و قلّت يقين دلالت مىكند . « 198 »

( 198 ) ر ك : المفردات .