الإعجاز البياني للقرآن ( اعجاز بيانى قرآن ) ( فارسى ) — الصفحة ٥١٨

125 - فجّ :

در سر تا سر قرآن تنها در اين سه آيه كلماتى از مادّهء « فجّ » آمده است .

تفسير « فج » به « طريق » تفسيرى نزديك به نظر مىرسد ، گرچه قرآن كريم كلمهء « طريق » را در مواضع متعدّدى به كار برده و تنها در اين سه مورد است كه به جاى « طريق » « فجّ » آمده است .

راغب ميان طريق و فجّ تفاوت مىگذارد و مىگويد :

« طريق » راهى است كه انسان آن را با پاى پياده طى مىكند و از همين جاست كه اين كلمه عاريه گرفته شده است براى دلالت بر هر روشى كه انسان در رفتار خود در پيش مىگيرد ، خواه ستوده باشد و خواه نكوهيده . امّا فجّ شكافى است كه دو كوه آن را در بر گرفته ، و اين كلمه در مورد راه پهن به كار مىرود . « 128 »

ابن اثير نيز در تفسير حديث حج : « و كل فجاج مكّة منحر » ، قيد پهن بودن را مىآورد و مىگويد : فجاج جمع فجّ ، و آن عبارت از راه پهناور است . « 129 »

در القاموس نيز آمده : راهى پهناور ميان دو كوه ؛ اما « فجّة » - به ضمّهء حرف فاء - به معنى « فرجه » ( شكاف ) است .

ما با تدبّر در آيات قرآنى مشتمل بر دو مادّهء « فج » و « طريق » به تفاوتى ميان اين دو راه مىيابيم :

فجّ و فجاج در سه آيه‌اى كه مشتمل بر اين كلمات مىباشد به معنى اصلى خود يعنى راه محسوس مادى باقى مانده است .

امّا واژهء « طريق » هم به معنى حسّى و به معنى طريق معنوى مىآيد :

- به معنى راه مادّى و محسوس : در آيهء طه / 77 ، خطاب به موسى : « أَنْ أَسْرِ بِعِبادِي فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِيقاً فِي الْبَحْرِ يَبَساً » « كه شبانه بندگانم را حركت ده و از راهى خشك در ميان دريا بگذران » ؛ همچنين در آيهء مؤمنون / 17 ، در مورد افلاك : « وَ لَقَدْ خَلَقْنا فَوْقَكُمْ سَبْعَ طَرائِقَ » « ما بر فراز شما هفت فلك آفريديم » .

- به معنى مجازى و راه معنوى : در ساير آيات قرآن ، و از آن جمله است :

احقاف / 30 : « يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ وَ إِلى طَرِيقٍ مُسْتَقِيمٍ » « به حق و به راهى راست راهنمايى مىكند » ؛

( 128 ) ر ك : المفردات . ( 129 ) ر ك : النهاية .