الإعجاز البياني للقرآن ( اعجاز بيانى قرآن ) ( فارسى ) — الصفحة ٥١٧

125 - فجّ :

خاص در مورد عذاب به كار مىرود ، منقول از « ضنك الاكتناز » ( به زور و با فشار چيزى را كاملا پر كردن ) و « ضنك السّعال » ( فشار سرفه كه گلوى انسان را مىگيرد ) .

امّا « ضيق » دلالت عامترى از « ضنك » دارد و هم در مورد عذاب مىآيد ، چنان كه در آيهء سورهء فرقان است ؛ هم در مورد دلگير شدن و اهتمام و نيز اندوه داشتن مىآيد ؛ و هم در مورد تنگ شدن زمين و جا .

به عبارت كوتاهتر :

ضيق نقيض « سعة » ( فراخى ) است ، به استعمال حقيقى و مجازى .

ضنك نقيض « راحة » ( آسايش و اطمينان ) است .

و بيت شعرى كه به عنوان شاهد آمده گواه اين معناست ، آنجا كه ضنك به عنوان صفت « مأزق » آمده است . ]

125 - فجّ :

نافع از معنى اين كلام خداوند - تعالى - پرسيد : « مِنْ كُلِّ فَجٍّ » .

ابن عباس گفت : « طريق » ( راه ) ؛ و آنگاه به شعر شاعر استشهاد كرد :

حازوا العيال و سدّوا الفجا * ج بأجساد عاد لها آبدات

يعنى : زنان و فرزندان را در محاصره گرفتند و با هيكلهايى وحشتناك كه به ديو مىمانست همه راهها را بستند .

[ اين كلمه در آيهء حج / 27 ، خطاب به ابراهيم ، آمده است :

« وَ أَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجالًا وَ عَلى كُلِّ ضامِرٍ يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ » .

يعنى : در ميان مردم بانگ حج در ده تا پياده و يا سوار بر شتران تكيده از راههاى دور نزد تو آيند .

اين كلمه به صيغهء جمع نيز در دو آيهء ذيل تكرار شده است :

انبياء / 31 : « وَ جَعَلْنا فِي الْأَرْضِ رَواسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِهِمْ وَ جَعَلْنا فِيها فِجاجاً سُبُلًا لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ » « و در زمين كوههايى استوار قرار داديم تا مردم را از لرزش زمين نگه دارد و در آن طرق و راههايى قرار داديم ، باشد كه راه يابند » ؛ نوح / 20 : « وَ اللَّهُ جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ بِساطاً * لِتَسْلُكُوا مِنْها سُبُلًا فِجاجاً » « و خداوند زمين را فرشى برايتان قرار داد تا در آن راههايى پهناور را طى كنيد » .