الإعجاز البياني للقرآن ( اعجاز بيانى قرآن ) ( فارسى ) — الصفحة ٣٧٢

38 - البائس الفقير :

آن « بؤس » براى قدرت و سطوت و پايمردى در نبرد ، « بؤس » و « بؤسى » - مأخوذ از « بئس » - براى دلالت بر سختى گرفتارى و نيازمندى ، و « بأساء » براى دلالت بر سختيها و ناخوشايندها به كار مىرود ؛ همچنين به هر انسان شجاع و قوى « بئيس » ، به شير « بيأس » - بر وزن بيرق - و به نيازمند گرفتار « بائس » گفته مىشود . از ديگر سوى هر « بائسى » فقير و هر « فقيرى » نيز بائس نيست ؛ چه در صورت برخوردارى شخص نيازمند از زهد و عفاف ورزيدن « بؤس » وجود نخواهد داشت . با توجه به همين نكته است كه در آيهء مورد بحث دو وصف « بائس » و « فقير » در كنار هم آورده شده است ، و اگر در واژهء بائس چيزى جز نياز و نداشتن منظور نشده بود ، ذكر كلمهء « فقير » نياز به ذكر اين واژه را از ميان مىبرد ، چنان كه در آيات : بقره / 286 و 271 ، آل عمران / 181 ، نساء / 135 ، توبه / 60 ، فاطر / 15 و محمد / 38 شاهد آن هستيم .

راغب در المفردات مىگويد :

بؤس و بأساء به معنى سختى و ناخوشايندى است ، جز اين كه كلمه بؤس در مورد فقر و جنگ بيشتر به كار مىرود و بأس و بأساء در سختى احوال .

اين اشكال بر نظريّهء راغب وارد است كه كلمه « بأساء » در هر چهار آيه‌اى كه ذكر شده ، در كنار « ضرّاء » آمده و بنابر اين به مكاره و ناخوشايندها نزديكتر است تا به « نكايه » و سختى در جنگ .

اشكال ديگر نيز آن است كه وى مىگويد بؤس در فقر و جنگ بيشتر به كار مىرود ؛ و اين در حالى است كه در قرآن كريم « فقر » در مقابل « غنا » به كار مىرود ، و صريح آيات ذيل بر اين حقيقت گواهى مىدهد :

آل عمران / 181 : « لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَ نَحْنُ أَغْنِياءُ » « خداوند گفته كسانى را كه مىگفتند خداوند فقير است و ما غنى هستيم شنيده است » .

نور / 32 : « إِنْ يَكُونُوا فُقَراءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ » « اگر فقير باشند خداوند آنان را به فضل خويش غنى مىكند » ؛ فاطر / 15 : « يا أَيُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَراءُ إِلَى اللَّهِ وَ اللَّهُ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ » « اى مردم شما به خداوند نيازمنديد و تنها خداوند غنى و ستوده است » ؛ محمد / 38 : « وَ اللَّهُ الْغَنِيُّ وَ أَنْتُمُ الْفُقَراءُ » « خداوند آن بىنياز و شما همان نيازمندانيد » .

همچنين ، در قرآن كريم ، كلمه « بأس » ، نه « بؤس » ، در جنگ و نبرد و در جبروت و سطوت آمده است ، و صريح آيات ذيل بدين امر گواهى مىدهد :