الإعجاز البياني للقرآن ( اعجاز بيانى قرآن ) ( فارسى ) — الصفحة ٢٦٠

استغنا از فاعل

حدّ اصرار مىرسد ، توجّه علماى بلاغت و تفسير را به خود جلب نكند .

علماى بلاغت در مورد حذف فاعل مىگويند : فاعل حذف مىشود يا به خاطر آگاهى كامل يا ناآگاهى كامل نسبت به آن و يا ترس از آن و يا ترس نسبت به آن . اما زمانى كه اين اسباب حذف فاعل را بر قرآن و بيان قرآنى عرضه مىداريم قرآن اين را رد مىكند كه حذف فاعل رخدادهاى قيامت ، يعنى خداوند سبحان به سبب ترس نسبت به او و يا جهل از او صورت گرفته باشد ؛ و علاوه بر اين استقراء گواهى مىدهد كه قرآن در مواردى كه علم يقينى نسبت به فاعل وجود داشته نيز ، فاعل را حذف نكرده است ، همانند :

آل عمران / 129 : « يَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَ يُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ » « هر كه را بخواهد مىآمرزد و هر كه را بخواهد كيفر مىدهد » .

بقره / 212 : « يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ » « هر كه را بخواهد روزيى بىحساب دهد » .

آل عمران / 156 : « يُحْيِي وَ يُمِيتُ » « زنده مىكند و مىميراند » .

بقره / 26 : « يَهْدِي و يُضِلُّ » « رهنمايى مىكند و گمراه مىسازد » .

زمر / 6 : « خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ » « شما را از يك روح بيآفريد » .

پس سرّ نهفته در اين بىنيازى از فاعل در ذكر رخدادهاى روز قيامت چيست ؟

قرآن كريم در پاسخ ما را به اين حقايق رهنمون مىشود :

هر سه اسلوب بناى فعل بر مجهول ، مطاوعه و اسناد مجازى در يك نقطه يعنى بىنيازى از ذكر فاعل با يكديگر مشتركند ، هر چند هر يك از اين سه داراى نكتهء بلاغى خاصّى است كه استقراى كامل موارد تكرار آن در قرآن كريم ، اين نكته را آشكار مىسازد .

اين كه ، به صورت يك اصل كلّى ، هر جا سخن از قيامت است اين پديده وجود دارد ، خود ، ما را به اسرارى بيانى توجّه مىدهد كه در وراى ضوابط فنّ بلاغت و قواعد صورى مربوط به اعراب نهفته است :

- بناى فعل بر مجهول ، در بر دارنده تأكيد هر چه بيشتر بر اهميّت اصل رخداد ، صرف نظر از پديد آورنده آن است .

- مطاوعه تبيين كنندهء حالت خود بخوديى است كه به سبب آن رويداد به صورت خودكار يا به صورت مغلوب و مسخّر انجام مىگيرد ، گويا كه در آن به فاعل نيازى نيست .

اسناد مجازى ، به مسند اليه جنبهء فاعلى محقّقى مىدهد كه موجب بىنيازى از ذكر فاعل مىگردد .