الإعجاز البياني للقرآن ( اعجاز بيانى قرآن ) ( فارسى ) — الصفحة ٢٣٦

حلف و قسم

امّا واژهء « قسم » در قرآن كريم درباره سوگندهاى راست آمده ، و در آيهء سورهء واقعه به وصف عظمت متّصف شده است :

وَ إِنَّهُ لَقَسَمٌ لَوْ تَعْلَمُونَ عَظِيمٌ - « اين - اگر مىدانستيد - قسمى بزرگ است » ( 76 ) .

در آيهء سورهء فجر نيز ، در دلالت بر مايهء عبرتى براى هر خردمند از اين واژه ياد شده و به عنوان پرسشى از جانب خداوند آمده است :

هَلْ فِي ذلِكَ قَسَمٌ لِذِي حِجْرٍ ؟ - « آيا در اين ، سوگندى كفايت كننده براى هر خردمند هست ؟ » ( 5 ) .

در دو آيهء 108 و 109 سورهء مائده نيز آنجا كه به مسئلهء احترام سوگندى كه بر گواه شده بر وصيّت ياد مىشود پرداخته شده از چنين سوگندى استوار و برخوردار از حرمت كه شكستنش روا نيست با واژهء « قسم » ياد شده است . مالكان آن دو باغ نيز قسمى راست ياد كردند آنگاه كه - چنانچه سوره قلم مىگويد :

إِذْ أَقْسَمُوا لَيَصْرِمُنَّها مُصْبِحِينَ وَ لا يَسْتَثْنُونَ - « سوگند ياد كردند كه فردا بامداد ميوه‌ها را حتما خواهند چيد ، و در اين حال انشاء الله نيز نگفتند » ( 17 - 18 ) .

گناهكاران نيز سوگند دروغ نمىخورند زمانى كه با بر پا شدن قيامت قسم ياد مىكنند كه « جز يك لحظه [ در دنيا ] به سر نبرده‌اند » ( روم / 55 ) .

قرآن كريم در مواردى هم فعل « قسم » را به گمراهان اسناد مىدهد ، و آن در جايى است كه آنان با اين برداشت و باور كه راست مىگويند و قبل از آن كه گمراهيشان بر آنان روشن و مسلّم شود سوگند ياد مىكنند ، چنان كه آيات ذيل بدين امر گواهى مىدهد :

انعام / 109 : وَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَئِنْ جاءَتْهُمْ آيَةٌ لَيُؤْمِنُنَّ بِها ، قُلْ إِنَّمَا الْآياتُ عِنْدَ اللَّهِ وَ ما يُشْعِرُكُمْ أَنَّها إِذا جاءَتْ لا يُؤْمِنُونَ - « تا آنجا كه توانستند به سخت‌ترين سوگندها به خداوند قسم ياد كردند كه اگر آيتى بر آنان نازل شود مسلما بدان ايمان آورند . بگو آيتها همه نزد خداوند است و از كجا مىدانيد كه اگر آيتى نازل شود ايمان نمىآورند ؟ » .

فاطر / 42 : « وَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَئِنْ جاءَهُمْ نَذِيرٌ لَيَكُونُنَّ أَهْدى مِنْ إِحْدَى الْأُمَمِ فَلَمَّا جاءَهُمْ نَذِيرٌ ما زادَهُمْ إِلَّا نُفُوراً - « تا آنجا كه توانستند به خداوند سوگندهاى سخت ياد كردند كه اگر هشدار دهنده‌اى به ميان آنان آيد بهتر از هر امّت ديگر هدايت يابند . امّا زمانى كه آنان را هشدار دهنده‌اى آمد جز گريزشان نيفزود » .

اعراف / 49 : « وَ نادى أَصْحابُ الْأَعْرافِ رِجالًا يَعْرِفُونَهُمْ بِسِيماهُمْ قالُوا ما أَغْنى عَنْكُمْ جَمْعُكُمْ وَ ما كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ أَ هؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لا يَنالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ » - « ساكنان اعراف