الإعجاز البياني للقرآن ( اعجاز بيانى قرآن ) ( فارسى ) — الصفحة ١٩٥

1 حروف مقطّعه و راز نهفته در حروف

اكنون آيا مىتوان اين باء را زايد دانست ؟ با آن كه آمدنش در اين نوع از ساختار جملات عموميّت دارد و ، تا جايى كه من به ياد دارم ، جز دو مورد ، يعنى مجادله / 2 : ما هُنَّ أُمَّهاتِهِمْ و يوسف / 31 : ما هذا بَشَراً از اين قاعده بر كنار نيست .

و آيا صرف اين مطلب بسنده خواهد كرد كه بگوييم حرف « باء » در اينجا به عنوان حرفى زائد ولى براى تأكيد نفى آمده است ؟

در زبان عربى اساليب متعدّدى از قبيل قسم ، تكرار و ادوات تأكيد مشهور ، براى تأكيد لفظى يا معنوى وجود دارد و ناگزير مىبايست هر يك از اين اساليب در بردارندهء نكتهء بلاغى خاصّى باشد كه آن را از ديگر اساليب متمايز مىسازد .

ما چنين احساس مىكنيم كه در همهء آياتى كه خبر « ما » همراه با حرف « باء » آمده ، مقام ، مقام جحد و انكار است كه نفى موجود در جمله را تثبيت و تقرير مىكند .

شايد به همين سبب در دو آيهء مجادله و يوسف بدين خاطر به حرف « باء » نيازى نبوده است كه تقرير نفى از حصر موجود پس از ادوات نفى استفاده مىشود : إِنْ أُمَّهاتُهُمْ إِلَّا اللَّائِي وَلَدْنَهُمْ و إِنْ هذا إِلَّا مَلَكٌ كَرِيمٌ ؛ و در خبر « ما كان » نيز بدين دليل كه اسلوب اخير مفيد جحد و انكار مىباشد نيازى به حرف « باء » نبوده است .

اكنون به تأمّل در خبر « ليس » مىپردازيم : نخست ، بلاغت قرآن ما را بدين نكته توجّه مىدهد كه لزوما مىبايست جمله‌هاى خبرى را از جمله‌هاى استفهامى كه در آنها خبر به ليس منفى شده است جدا كنيم .

در هر جا در جملات خبرى منفى به « ليس » ، نفى در مقام جحد و انكار آمده ، خبر نيز به حرف « باء » مقترن شده است ، چنان كه در آيات ذيل مشاهده مىكنيم :

بقره / 267 : وَ لا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ وَ لَسْتُمْ بِآخِذِيهِ إِلَّا أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ آل عمران / 182 : ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ وَ أَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ ، و همچنين انفال / 51 ، حج / 10 و فصلت / 46 .

مائده / 116 : قالَ سُبْحانَكَ ما يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ ما لَيْسَ لِي بِحَقٍّ انعام / 89 : فَإِنْ يَكْفُرْ بِها هؤُلاءِ فَقَدْ وَكَّلْنا بِها قَوْماً لَيْسُوا بِها بِكافِرِينَ حجر / 20 : وَ جَعَلْنا لَكُمْ فِيها مَعايِشَ وَ مَنْ لَسْتُمْ لَهُ بِرازِقِينَ انعام / 132 : كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُماتِ لَيْسَ بِخارِجٍ مِنْها احقاف / 32 : وَ مَنْ لا يُجِبْ داعِيَ اللَّهِ فَلَيْسَ بِمُعْجِزٍ فِي الْأَرْضِ مجادله / 10 : وَ لَيْسَ بِضارِّهِمْ شَيْئاً إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ .