رسائل الشجرة الإلهية في علوم الحقائق الربانية — الجزء ١، الصفحة ٠.٥٥
نظري اجمالي به محتواى رسالهء سوم
در اين ديدگاه اجتماعات يا حكومتها در طول يكديگر قرار دارند « 1 »
.
چون بسيارى از كمالات انساني در زندگى جمعى از قوه به فعل مىآيد كساني چون ديرنشينان وغارنشينان ومتوكّلان وسيّاحان كه زندگى فردى برگزيده‌اند نه تنها فاقد فضيلت وكمال خواهند شد ، بلكه چون از خدمات جامعه بهره مىبرند وخود چيزى به جامعه نمىدهند ، ستم كار خواهند بود « 2 »
.
جامعه ، مستقل از افراد واشخاص ، احكام ونظامات وخصوصياتى دارد .
أسباب شكل‌گيرى جامعه‌ها بر مبناى « خيرات » و « شرور » است وبه همين جهت اجتماعات دو دسته‌اند :
اجتماعي كه سبب آن « خيرات » است كه يك قسم بيش نيست ، زيرا خير « حق » است وحق يكى بيش نيست ؛ حكما چنين اجتماعي را « مدينهء فاضله » ناميده‌اند .
اجتماعي را كه سبب آن « شرور » است ، « مدينه غير فاضله » خوانده‌اند وبر سه نوع است :
1 - مدينهء جاهله .
2 - مدينهء فاسقه .
( 1 ) . بر أساس اين نظر ، اين درست است كه همهء جوامع به نوعي خدمتكار وقطعا نيازمند يكديگرند واگر چنين انديشه جهان‌شمولى حاكم شود ، اين احتمال قوت مىگيرد كه به جهت احتياج همه به يكديگر ، منازعات محلى ومنطقه‌اى وجهانى ريشه‌كن شود ، امّا هنوز در روزگارى كه ما زندگى مىكنيم صلح يك آرزو است . بر پايه اين نگرش ، اگر همهء جوانب موضوع ديده نشود با توجه به پديده قدرتهاى بزرگ ، روابط ملتها وسياست خارجي آنها گرفتار مضايقى شده وموجب منازعات بسيار خواهد گرديد ودر تجربه زمان ما نيز كه حكومتها به صورت عرضى وافقى نسبت به يكديگر تعريف وپذيرفته شده‌اند ، سايه شوم جنگ هنوز بر جهان گسترده است . البتة در انديشهء اين فيلسوفان ، در بهترين نوع سياستها ، كه قبلا بدان اشاره شد ، براي اجتماعات كوچكتر مشكلى بوجود نخواهد آمد .
( 2 ) . واين نكتهء بسيار مهمى است كه در جامعه همه بايد كارى براي ديگران انجام دهند وهيچ كس نبايد فقط مصرف كننده باشد . اين فلسفه‌اى است كه حكومت همواره بايد آن را به جدّ مورد توجه قرار دهد وقوانين لازم را وضع واجرا كند وراه ارتزاق چنين كسان را ، كه در روزگار ما تنوع بسيار يافته است با قدرت ببندد . بر اين پايه ، شايد يكى از جهات حرمت تكدّى در اسلام نيز همين باشد .