شرح حكمة الاشراق — الصفحة ٠.٣٩
حكمت اشراق ونقش حكماى متألّه در مدينهء فاضله
4 - مرحلهء تدوين نتائج فلسفي كه از طي مراحل يكم تا سوم حاصل شده است ، يعنى « بيان فلسفي » . أهل انديشهء اشراقي نتائج تجربيات خود را بيان مىكند ومدوّن مىسازد . در اين مرحله دو نوع زبان يا بيان به كار گرفته مىشود ، يكى بيانى فلسفي - منطقي وديگرى بيانى تمثيلى شعري . در همين مرحله است كه مىتوانيم از نو بگوييم كه فلسفه در نهايت به شعر مىانجامد . شعر وبيان شاعرانه قدرت القاى خاصي دارد كه بيان فلسفي - منطقي شايد هيچ‌گاه به آن نمىتواند دست يابد . به عبارت ديگر ، نهايت ودرجهء اعلاى بيان آنچه بر مبناى مشاهده دريافت شده بيان شعر است . اشراق از تجزيهء درونى آغاز مىشود وآنچه به لوح خيالي نقش مىپذيرد بيانى از حقيقت مىداند ؛ به قول حافظ :
دلى كه غيب‌نمايست وجام وجم دارد * ز خاتمي كه دمى گم شود چه غم دارد
« دل » بر ما عالم غيب را نمايان مىكند واز تجربه‌اى سخن مىگويد كه در مكان نمىگنجد . « مكان » اين تجربهء درونى ، اين مشاهدهء اشراقي ، در لامكان است ، وراه به اقليمى دارد ورأى حسّ . اين إقليم در « ناكجاآباد » است ، ورأى فضاى اقليدسى است كه از زمانش در رابطه با امتداد مكان شناخته نمىشود . نامش « هورقلياست » وگويى در اين إقليم همه چيز آشكار مىشود ؛ وباز از زبان حافظ :
ز ملك تا ملكوتش حجاب بر گيرند * هر آنكه خدمت جام جهان نما بكند
بيان اين تجربه در غالب شعر ، با رمز وتمثيل امكان پذير مىشود . واز جمله خصايص اين زبان يكى توسل به تمثيل عشق است ورموز آن ، ديگر استفاده از غالبي متضاد ؛ ديگر به كنار گذاشتن عقل :
در أزل پرتو حسنت ز تجلى دم زد * عشق پيدا شد وآتش به همه عالم زد
عقل مىخواست كز آن شعله چراغ افروزد * برق غيرت بدرخشيد وجهان بر هم زد
ونيز :
قياس كردم وتدبير عقل در ره عشق * چو شبنمى است كه بر بحر مىكشد رقمى
حكمت اشراق ونقش حكماى متألّه در مدينهء فاضله
حكمت اشراق ونقش حكماى متألّه در مدينهء فاضله
از جمله نوآورىهاى نظام فلسفهء اشراقي تدوين بخشي جداگانه در متون