يادداشتهاى استاد مطهرى ( فارسي ) — الجزء ١، الصفحة ٢٨

آدميت - دين و علم

5 . راجع به آدميت كه به چى است ، همچنين بايد بحث كنيم كه آيا انسان آن چيزى است كه مىداند يا آن چيزى است كه مىخواهد . آيا شخصيت واقعى انسان بيشتر بستگى دارد به چيزهايى كه مىخواهد يا به چيزهايى كه مىداند ؟ آيا انسان تابع آن چيزى است كه مىداند و به سوى چيزهايى كشيده مىشود كه مىداند و يا به سوى چيزهايى كشيده مىشود كه مىخواهد ؟ سوم اينكه آيا سعادت انسان بستگى دارد به اينكه چه چيز بخواهد و يا چه چيز بداند ؟ .

شك ندارد كه انسان ، هم بايد بداند و خوب و زياد بداند و هم بايد خوب و عالى بخواهد ، اما سخن در اين است كه جوهر شخصيت انسان علم است يا اراده ؟ .

در اين زمينه هر دو نوع سخن در زبان عرفاى ما آمده است . از طرفى گفته‌اند :

هر چيز بود فكر تو ، جان تو همان است

هر نقش گمان تو روان تو همان است

و هم گفته‌اند :

اى برادر تو همه انديشه اى

مابقى تو استخوان و ريشه اى

گر بود انديشه ات گل گلشنى

ور بود خارى تو هيمهء گلخنى

از طرف ديگر گفته‌اند :

تا در طلب گوهر كانى كانى

تا در پى جستجوى جانى جانى

من فاش كنم حقيقت مطلب را

هر چيز كه در جستن آنى آنى

و هم گفته‌اند :

ده بود آن نه دل كه اندر وى

گاو و خر باشد و ضياع و عقار

ايضاً :

لقد صار قلبى قابلًا كل صورة

فمرعى لغزلان و دير لرهبان

منسوب به مولوى است ( شعر اول در ( مثنوى ) پيدا نشد ) :

حالتى گرگى درآيد در بشر

حالتى يوسف رخى همچون قمر

گاه خورشيدى و گه صحرا شوى

گاه كوه قاف و گه عنقا شوى

اما مولوى اضافه مىكند :