يادداشتهاى استاد مطهرى ( فارسي ) — الجزء ١، الصفحة ١٠٢

آزادى معنوى ، معنى آزادى ، ارزش آزادى

چه ؟

آزادى رهايى است و رهايى مستلزم دو چيز است كه چيزى خود را از چنگال چيز ديگر كه مانع فعاليت اوست رها سازد . پس آزادى منحصر است به آزادى اجتماعى .

انسان مظهر يك تضاد درونى است :

جواب اين است كه مهمترين نوع آزادى ، آزادى معنوى است ( 1 ) و آزادى معنوى درونى است و آزادى از خود است و اين به معنى اين است كه انسان يك شخصيت مركَّبى دارد نيمى از وجود انسان حيوانيت است كه تمايل به شهوت و خشم و منفعت طلبى فردى دارد و جز در پى منفعت فردى خود نيست ولى نيم ديگر شرافت است ، انسانيت است ، وجدان است ، محبت است ، احسان است ، فداكارى است . و اين دو جنبه همواره با يكديگر در تنازع و كشمكش مىباشند و هر كدام مىخواهد قدرت را قبضه كند . انسان مظهر يك تضاد درونى است . به قول شاعر :

آدميزاده ( 2 ) طرفه معجونى است

كز فرشته سرشته وز حيوان

گر كند ميل اين ، شود پس از اين

ور رود سوى آن ، شود به از آن

مولوى اين تركَّب شخصيت انسانى را در مثل بسيار عالى خود آورده كه :

همچو مجنون در تنازع با شتر

گه شتر چربيد و گه مجنون حر

ميل مجنون پيش آن ليلى روان

ميل ناقه پس پى طفلش دوان

يك دم ار مجنون ز خود غافل شدى

ناقه گرديدى و واپس آمدى

. . . گفتاى ناقه چو هر دو عاشقيم

ما دو ضد بس همره نالايقيم

( 1 ) . و به قول سعدى : اينكه درنده خويى از طبيعت انسانى بميرد . ( 2 ) . رجوع شود به ورقه هاى « روح » و ورقه هاى « انسان » .