تحف العقول عن آل الرسول ( ص ) ( فارسي ) — الصفحة ٣٩٩
سخن امام حسن عليه السّلام در بارهء استطاعت
سخن امام حسن عليه السّلام در بارهء استطاعت
سخن امام حسن عليه السّلام در بارهء استطاعت
حسن بصرى به امام حسن عليه السّلام اين نامه را نوشت : امّا بعد ؛ همانا شما گروه بنى هاشم كشتىهاى روان در دل موجهاى هراس انگيز دريا و نشانه‌هاى تابان نامدار يا همچون كشتى نوح عليه السّلام هستيد كه مؤمنان در آن نشستند و مسلمانان در آن نجات يافتند . اى فرزند پيامبر خدا صلَّى الله عليه و آله ! علَّت نگارش اين نامه و تقديم به حضورت اين است كه ما در معناى قدر اختلاف داريم و در موضع « استطاعت » حيرانيم . ما را از عقيدهء خود و پدرانت در اين خصوص آگاه ساز ؛ زيرا سرچشمه دانش شما ، دانش خداست و شما حجّت و گواه بر مردم هستيد و خدا حجّت و گواه بر شماست . فرزندانى هستيد كه پى در پى از يك ديگر تولَّد يافتيد و خداوند بسيار شنوا و داناست .
امام حسن عليه السّلام در پاسخ او چنين فرمود : « * ( بِسْمِ الله الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ ) * . نامهء شما به دستم رسيد و اگر آنچه از سرگردانى خود و سرگردانى كسانى كه پيش از تو درگذشتند نمىبود من تو را از آن آگاه نمىكردم . امّا بعد ، هر كه به قدر - چه نيك و چه بد - ايمان ندارد و معتقد نيست كه خداوند آن را مىداند به طور قطع او كافر است .
و هر كه گناهان را به خدا نسبت دهد به طور قطع فاجر است . به راستى ، خدا به زور اطاعت نشود و به نافرمانى مغلوب نگردد . خدا مردم را به حال خود رها نساخته و از سيطرهء خويش خارج ننموده ، بلكه اوست مالك آنچه به آنها ارزانى داشته و قادر بر هر چه آنان را به انجام آن قدرت بخشيده ، بلكه به ايشان امر كرده طبق اختيار خودشان آن را بپذيرند و ايشان را نهى كرده تا از گناهان طبق اختيار خودشان دورى نمايند ؛ پس اگر سر به فرمان الهى نهند مانعى نباشد و اگر به گناه گرايش پيدا كنند و خدا خواهد كه بر ايشان منّت گذارد و مانعى بين آنان و گناه ايجاد نمايد ، مىتواند چنين كند ولى اگر چنين نكند ، او نيست كه آنان را با جبر و زور به گناه واداشته باشد و او نيست كه آنان را بدون تمايل خودشان به آن مجبور كرده باشد ؛ بلكه بر آنان منّت نهاده كه اهل بصيرت و معرفت ساخته و بر حذر داشته و امر و نهى فرموده است . سرشت آنان را همچون فرشتگان قرار نداده كه مجبور به طاعت باشند و بر آنچه از آن نهيشان كرده اجبار در اين كار نگذاشته . حجّت رسا از آن خداست كه اگر خواهد همه را هدايت نمايد .
* ( وَالسَّلامُ عَلى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدى ) * .