تشيع در تسنن ( فارسي ) — الصفحة ١٠٣

به همين جهت ، " محقق حلى " ( قدس سره ) در تعريف اجتهاد در عرف فقها ، در

ابتدأ مى فرمايد :

بذل الجهد في استخراج الأحكام الشرعية ، ( 1 )

مصروف داشتن تلاش ، در به دست آوردن احكام شرعي .

وسپس اضافه مى كند : " به اين اعتبار ، استخراج احكام از ادلهء شرع

اجتهاد است ، زيرا احكام مبتنى بر اعمال نظرهايى است كه غالبا نمى توان

آن ها را از ظواهر شرع به دست آورد " . ( 2 )

آن گاه مى افزايد : " آن دليل مى تواند قياس يا غير قياس باشد . پس با اين

بيان ، قياس يكى از اقسام اجتهاد خواهد بود " . ( 3 )

در اين جا ، جناب محقق اشكالى را مطرح مى كند وبه پاسخ آن

مى پردازد :

اگر بگويى : بنابراين ، اماميه از أهل اجتهاد خواهند بود ؟ پاسخ مى گويم :

بلى چنين است ، ولى در آن ابهامي وجود دارد ، زيرا قياس از جمله

راههاى اجتهاد شناخته شده است . اما اگر قياس استثنا شود ، ما نيز به

خاطر به دست آوردن احكام از راه هاى نظري كه قياس جزء آن ها

نيست ، از أهل اجتهاد خواهيم بود . ( 4 )

البتة ممكن است كسى گمان كند كه تعريف " محقق حلى " از اجتهاد ،

ناظر به معناى خاص آن است . ولى اين گمان اشتباه است ، زيرا ايشان

مواردى مانند جمع بين نصوص به حمل مطلق بر مقيد يا حمل عام بر

1 . معارج الأصول ، ص 179 . 2 . همان . 3 . معارج الأصول ، ص 179 . 4 . همان .