جامع الشتات — الصفحة ١٤١

شرح بر شعر عرفاني

اشارتى است به كمال اخلاص وغايت اختصاص كه فريقى تعبير از آن به عشق

مى كنند .

وپر روشن است كه محبت حضرت وجود ومنبع كمالات وجود من جملهء

كمالات نفسانية ، بل حقيقت كمالات منحصر در اوست ، ونفس ناطقه كه قائل

تعبير از آن به دل كرده بعد انخلاع بدن خلع كمالات وملكات خود نخواهد كرد ،

وبنابر اين آنكه مى گويد : ممكن بود بيان واقع است نه محض احتمال عقل .

ويحتمل كه غرض مجرد رعايت تقابل بين الامكان والامتناع باشد ، يا آنكه

منظور نهايت مبالغه واغراق در محبت است به آنكه هستى واجب بالغير به وصف

وجوبه الغيري ، چنان كه لفظ واجب اشاره به آن تواند بود ممكن الفنا است به

امكان وقوعى ، وأما مهر ومحبت تو در مرتبه اى است كه ممتنع الزوال است به

امتناع ذاتي .

ودور نيست كه مطلب مجرد اظهار دقت طبع باشد ، به آنكه هستى واجب

بالغير به شرط وجوبه الغيري ممكن الفنا است به امكان ذاتي ، إذ لا منافاة بينهما ،

ولكن محبت تو ممتنع الزوال است به امتناع غيرى ، وبر اين تقدير حمل كلام بر

معنى مجازى شايد ، وبه هر حال عكس نقيض خيال به اصطلاح أرباب منطق

نيست ، بل نقيض خيال عبارت از رفع خيال است كه رفع كل شئ نقيضه ،

وغرض بيان غفلت وذهول از ذكر وفكر محبوب است .

ووجه تعبير از عقل به خيال آنكه عقل أعقل عقلا نسبت به ادراك ذات

وصفات واجب بي همتا كه عين ذات أو است ، چون وهم وخيال است كه درك

كنه أشياء نكند ، بل خيال را مجال ادراك محال ، إلا قبول آنچه بوى رسد از حس

مشترك ، وفيه دقيقة أخرى .

وبالجملة : مراد آن است كه در وقت غفول وذهول از ياد تو كه موجب

ارتسام عكس صورت غير است در آئينه ء خاطر خوف وبيم هلاكت است ، چنان

كه در آثار آمده : " العارف شخصه مع الخلق وقلبه مع الله ، لو سهى عن الله طرفة