جامع الشتات — الصفحة ١٣٠

تحقيق پيرامون كلام فاضل هندي در رسالة چهار آئينه

وجه دوم : آنكه گويند : أنه عز وجل أحدي المعنى ، يعنى منقسم نمى شود ، نه

در وجود ونه در عقل ونه در وهم ، كذلك ربنا جل وعز ( 1 ) .

بعد از گزارش اين كلام درر نظام در اين مقام گوئيم : محتمل است كه مراد

شبلى آن باشد كه هر كه سؤال كند از توحيد ، يعنى از بودن حق تعالى واحد به

معنى أول يا دوم ، پس أو نادان است ، چه ندانسته است كه اطلاق واحد به اين

معنى بر خداى تعالى ناروا است ، وهر كه جواب گويد از توحيد به اثبات أحد

هذين المعنيين ، پس أو مشرك است ، چه واحد به اين معنى چنان كه سفارش

يافت مستلزم ثاني است ، وأين عين شرك است .

وهركه شناخته باشد توحيد را به همين معنى ، يعنى اعتقاد كند واذعان

نمايدكه خداى تعالى واحد است به اين معنى كه گذشت ، پس أو ملحد است ، يعنى

از حق به باطل ميل كرده است ، ويا شرك ورزيده وظلم كرده است در حق أو .

وهركه نشناخته باشد توحيد را به يكى از معنيين أخيرين ، پس أو كافر

است ، چه أول درجه از درجات ايمان آن است كه مكلف اعتقاد كند كه ليس

كمثله شئ ، ونفى كند از أو تركيب ذهني وخارجي را ، زيرا كه تركيب على

الاطلاق منافى وجوب وجود است .

واحتمال مى رود كه مرادش آن باشد كه هركه سؤال كند از توحيد ، وچون

سؤال در غالب أحوال مستلزم جهل است پس أو جاهل است ، وغرض توبيخ

سائل است از اين سؤال ، زيرا كه هر مكلفى به حسب فطرت أصلية وقريحة ء جبلية

اگر اندك تأملى در ملك وملكوت نمايد ، وآثار علوية وسفليه را مشاهده كند ،

ودر دلائل انفسى وآفاقى تدبر نمايد ، تواند فهميد كه صانع عالم يكى است ، واو

را شريكي ونظيرى وضدى وندى نيست .

هرگياهى كه از زمين رويد * وحده لا شريك له گويد

( 1 ) بحار الأنوار 3 : 206 - 207 ح 1 از كتابهاى مذكور .