جامع الشتات — الصفحة ١٢٩

تحقيق پيرامون كلام فاضل هندي در رسالة چهار آئينه

تفكر كند ، وآن عبارت را به قدر امكان به معنى حقيقت بداند وبى معنى نشمارد .

پس مى گوئيم : در كتاب توحيد وخصال وكافى مسطور است كه در واقعه ء

جمل مردى از سيد أوصياء وسند أتقياء عليه التحية والثناء پرسيد : أتقول : إن الله

واحد ؟ مردم بر آن حمله كردند وگفتند : يا أعرابي أما ترى ما فيه أمير المؤمنين

من تقسم القلب ؟ آن حضرت فرمودند : دست از أو بداريد واورا به من گذاريد ،

فإن الذي يريده الأعرابي هو الذي نريده من القوم ، بعد از آن فرمود : اى أعرابي

خدا را واحد گفتن واورا يگانه دانستن بر چهار وجه متصور مى تواند شد : دو

وجه بر حقتعالى جايز نيست ، ودو وجه ديگر در حق آن ثابت است . فأما آن دو

وجهي كه اطلاق آن بر خداى تعالى روا نيست :

أول آن است كه گويد : هو واحد بقصد باب الاعداد ، يعني اطلاق وحدانيت

عدديه بر أو كند ، وأين نه جايز است ، چه هر چه ثاني ندارد در رشته ء عدد نگنجد ،

نمى بيني كه حق تعالى تكفير كرد گروهى را كه گفتند * ( إن الله ثالث ثلاثة ) * ( 1 ) .

وجه دوم آن است كه گويد : هو واحد من الناس ، يريد النوع من الجنس ،

يعنى واحد از آدميان است ، ومرادش آن است كه أو يكى از اين جنس است ،

واطلاق وحدت به اين معنى بر خدا ناروا است ، چه اين تشبيه است وجل ربنا

عن ذلك وتعالى .

واما آن دو وجهي كه در حق أو ثابت است .

أول آنكه گويند : هو واحد ليس له من الأشياء شبيه ، يعنى خدا يكى است

واورا شبيهي ونظيرى نيست ، كذلك ربنا يعنى چنين است پروردگار ما .

مانند خدا بهر چه دانى نبود * هرگز باقي مثال فانى نبود

در ذات خدا چون وچه گفتن غلط است * زآن رو كه زجنس هرچه دانى نبود

( 1 ) سوره ء مائده : 73 .