جامع الشتات — الصفحة ١٢٨

تحقيق پيرامون كلام فاضل هندي در رسالة چهار آئينه

حكمت ومصلحت اقتضاى آن كند كه هر يك برخى از ممكنات را آفريده

متعرض آفريدن آن ديگرى نشود تا نزاع در نگيرد وفساد برنخيزد .

وعجب است آنكه اين مرد فاضل در أوائل همين فصل فرموده : كه أدله ء

عقلية كه از حكما ومتكلمين بنظر رسيد ، واز آن جمله دليل تمانع است ناتمام

وبرهمگى بحث وارد است ، وتصريح به آن كرده كه اين دليلي كه بخاطر ايشان

رسيده تمام است ، واصلا بحثي بر آن نمى آيد .

وپوشيده نيست كه حاصل اين دليل آيل است به دليل تمانع ، وبحثي كه

مذكور شد ورود تمام توجه مالا كلام دارد ، ودر دريافت آن حاجت به تدبر

وتفكر چندانى نيست ، بلكه اندك التفاتى با توجه خاطر كافى است .

وببايد دانست كه وحدت واجب الوجود با آنكه امرى است فطرى ومطلبى

است بديهي أولى ، چنان كه جمعى از رؤساء معتزله ومتكلمين تصريح به آن

كرده اند به دليل عقل بروجهى كه مورد اعتراض نباشد ، ومؤاخذه مطلقا نتوان كرد

ثابت نمى تواند شد ، بل عمده در اثبات وحدت صانع عالم اخبار أنبياء وصادقين

است ، چه بعد از ثبوت نبوت به ظهور معجزه يا به دليل عقل ، عقل را اخبار نبي به

وحدت صانع أزلي كفايت است از تجشم استدلال ودفع ما يقال .

ودورى كه در بدايت حال بخاطر وخيال مى رسد ، مندفع است با آنكه اثبات

نبوت گر چه توقف بر علم وقدرت دارد ، اما توقف بر اثبات وحدت ندارد ، ولهذا

گروه انبوهى از فضلاى مدقين وعلماء محققين از أصحاب حديث ومتكلمين

طريق اثبات وحدت صانع را بر وجهي كه أصلا مؤاخذه بر آن نتوان كرد منحصر

در نقل كرده ، طريق عقل را منسد دانسته اند .

شب ظلمت وبيابان بكجا توان رسيدن * مگر آنكه شمع رويت بر هم چراغ دارد

نقل عن الشبلي أنه لما سئل عن التوحيد قال : من سأل عن التوحيد فهو جاهل ،

ومن أجاب عنه فهو مشرك ، ومن عرف التوحيد فهو ملحد ، ومن لم يعرفه فهو كافر .

فقير بي بضاعت گويد : آدمي بايد كه هر لفظي را كه بشنود در تدبير آن