رسالهء سير وسلوك ( تحفة الملوك ) ( فارسي ) — الصفحة ١٤٣

بيان تفصيلى در طريقهء سلوك إلى الله : تحصيل علم به احكام ايمان اولين تكليف سالك است

و چون اين مرحله را به دست آورد بايد استمداد از عنايت ربانيّه طلبيده آغاز سفر كند . [ 107 ] .

تقسيم چهارگانهء سفرهاى الهيّه و اينكه عشق و مستى مختصّ سفر اوّل است بيان مرحوم حاجى سبزوارى ( قدّه ) و مرحوم آقا محمدرضا قمشه اى دربارهء سفرهاى چهارگانه بيان مرحوم حكيم علامهء نورى راجع به كيفيّت اسفار اربعه تطبيق برخى مضامين دعاى حضرت سيد الشهداء عليه السّلام در روز عرفه با مقامات حاصل در سفر سوم و سفر چهارم از سلوك إلى الله تعالى [ 107 ] - بدانكه اساطين معرفت از عرفاء شامخين سفرهاى الهيّه را به چهار سفر تقسيم نموده‌اند . ملاصدراى شيرازى ( قدّه ) در اوّل كتاب « اسفار » ج 1 ص 13 گويد : و اعلم انّ للسّلاك من العرفاء و الأولياء أسفارا أربعة : أحدها السّفر من الخلق إلى الحقّ . و ثانيها السّفر بالحقّ في الحقّ . و السّفر الثّالث يقابل الأوّل لأنّه من الحقّ إلى الخلق بالحقّ . و الرّابع يقابل الثانى من وجه لأنّه بالحقّ في الخلق . و چون عشق و مستى در سلوك فقط در سفر اوّل است و در بقيّهء اسفار ديگر آن جوش و خروش نيست بلكه در بعضى از مراحل آن طمأنينه و سكينه و قرار است بنا بر اين شعر خواجه حافظ : نگويمت كه همه ساله مىپرستى كن * سه ماه مىخور و نه ماه پارسا مىباش راجع به نسبت اوّل است به سه سفر ديگر . مرحوم حاجى سبزوارى « قدّه » در ص 18 از ج اوّل از اسفار در حاشيهء خود راجع به اين اسفار اربعه بيانى دارد كه ما حصل آن را در اينجا مىآوريم : قال الشّيخ المحقّق كمال الدّين عبد الرزّاق الكاشى ( قدّه ) : السّفر هو توجّه القلب الى الحقّ تعالى ، و الأسفار أربعة : الأوّل : هو السّير إلى الله من منازل النّفس إلى الوصول إلى الافق المبين ، و هو نهاية مقام القلب و مبدأ التّجليات الأسمائيّة . الثانى : هو السيّر في الله بالاتّصال بصفاته و التّحقّق بأسمائه إلى الأفق الأعلى و نهاية الحضرة الواحديّة . الثالث : هو الترقّى إلى عين الجمع و الحضرة الأحديّة و هو مقام قاب قوسين ما بقيت الاثنينيّة ، فاذا ارتفع فهو مقام « أو أدنى » ، و هو نهاية الولاية . الرّابع : السّير بالله عن الله للتكميل و هو مقام البقاء بعد الفناء و الفرق بعد الجمع . و سپس مرحوم سبزوارى ( قدّه ) براى مرتبهء احديّت و واحديّت و معناى قلب و روح و معناى عوالم سبعه در نزد عرفاء كه به تفسير او مقام طبع و نفس و قلب و روح و سرّ و خفىّ و اخفى است توضيحاتى داده است . و در حاشيه ص 21 ج 1 از اسفار ، مقام فناء في الله را به مراتبى تقسيم نموده و به محو و طمس و محق مرتّب ساخته است و گويد : المحو فناء أفعال العبد في فعل الحقّ تعالى . و الطَّمس فناء صفاته في صفته . و المحق فناء وجوده في وجوده . ليكن مرحوم آقا محمدرضا قمشه اى راجع به كيفيّت مراتب فناء به ترتيب ديگرى بيان كرده است . او در حاشيهء اسفار ج 1 ص 13 به بعد مطالبى دارد كه محصّلش اينست : سفر اوّل كه از خلق به سوى حقّ است به رفع حجابهاى ظلمانيّه و نورانيّه است و حجب ظلمانيه متعلَّق به نفس و حجب نورانيّه متعلَّق به قلب و روح است كه بايد سالك از انوار قلبيّه و اضواء روحيّه بگذرد ، و از مقام نفس به قلب و از قلب به روح و از روح به مقصد اقصى حركت كند ، پس عوالم ميان سالك و حقيقت او سه عالم است و تمام حجابهائى كه در اخبار بيان شد يا در لسان بزرگان آمده همه راجع به اين سه حجابست . وقتى اين سه حجاب برداشته شد و اين سه عالم يعنى نفس و قلب و روح طى شد سالك به مقام معرفت جمال حق مىرسد و ذات خود را در حق فانى مىكند و لذا اينجا را مقام فناء در ذات گويند و در اينجا سه مقام است : مقام سرّ و خفىّ و اخفى كه در سفر دوم مىباشد و گاهى در مقام روح به عقل تعبير كرده‌اند و نظرا إلى تفصيل شهود المعقولات ، مقام عقل را غير از روح گرفته‌اند و بنا بر اين مجموع مقامات در سفر اول و دوم هفت مقام است : مقام نفس ، مقام قلب ، مقام عقل ، مقام روح ، مقام سرّ ، مقام خفىّ ، مقام اخفى . و اين هفت مقام مراتب ولاء و بلاد عشق است كه مولوى رومى فرموده : هفت شهر عشق را عطَّار گشت * ما هنوز اندر خم يك كوچه ايم و چون سالك از مقام روح بگذرد و جمال حق بر او متجلَّى گردد و خود را در ذات حقّ فانى كند سفر اول او به پايان رسد و وجود او حقّانى مىگردد و محو بر او عارض مىشود و به مقام ولايت مىرسد و از موقف ذات كه مقام سرّ است شروع مىكند در سفر دوم و يك يك در كمالات سير مىكند تا آنكه جميع كمالات حق را مشاهده و خود را در تمام اسماء و صفات فانى مىبيند فبه يسمع و به يبصر و به يمشى و به يبطش . و سرّ ، مقام فناء در ذات و خفىّ كه عالىتر است مقام فناء در صفات و اسماء و افعال است و مقام اخفى مقام فناء از دو فناء ذات و صفت است كه آخرين مرحلهء سفر ثانى است . و ان شئت قلت : السّرّ فناء ذاته و هو منتهى السفر الاول و مبدأ السفر الثانى . و الخفاء هو الفناء في الالوهيّة . و الأخفى هو الفناء عن الفنائين فيتمّ دائرة الولاية و ينتهى السفر الثانى و ينقطع فناؤه و يأخذ في السفر الثالث . پس سفر اوّل عبور از عالم ناسوت و ملكوت و جبروت ، و سفر دوّم عبور از عالم لاهوت است . اما سفر سوّم و سفر از حق به سوى خلق بالحق عالىتر از سفر دوّم است يعنى سكر و محو از بين مىرود و با وجود فناء در حقّ و فناء در صفات حقّ و فناء از فناء ، سالك در مقام افعال سلوك مىكند و با صحو تامّ باقى به بقاء حقّ مىگردد و تمام عوالم جبروت و ملكوت و ناسوت را بأعيانها و لوازمها مشاهده مىكند و از معارف ذات و صفات و افعال خبر مىدهد . مرحوم حكيم علامه ميرزا حسن نورى فرزند حكيم الهى ملاعلى نورى در ص 16 و ص 17 از ج 1 اسفار در حاشيهء خود راجع به كيفيّت اسفار اربعه مطلبى ساده و در عين حال روشن و تا اندازه اى قابل فهم براى عامه بيان مىكند كه محصّلش اينست : « انسان تا وقتى كه در سلوك علمى و نظرى قدم نگذارده است ، دائما مشاهدهء كثرت را مىكند و از مشاهدهء وحدت غافل است ، و كثرت در اين حال حاجب از وحدت است . و چون سلوك علمى مىكند و از آثار به دنبال مؤثّر و از موجودات به دنبال صانع مىرود كثرات شيئا فشيئا مضمحل شده و تبديل به وحدت صرفهء حقّهء حقيقيّه مىگردد به طوريكه ابدا كثرت را نمىبيند و نظر به اعيان موجودات نمىكند و غير از وحدت چيزى مشاهده نمىنمايد ، در اين حال وحدت حاجب كثرت است و يستغرق في مشاهدتها عن مشاهدتها . منزلهء اين منزل در سلوك حالى منزلهء سفر اوّل است براى سالك عارفى كه ملاصدرا در كتاب بيان فرموده ، و آن سفر از خلق است به سوى حقّ ، أى من الكثرة إلى الوحدة . و زمانى كه به عالم وحدت رسيد و از مشاهدهء كثرت محجّب شد با سلوك علمى از ذات حق استدلال مىكند در اوصاف حقّ و اسمائه و افعاله مرتبة بعد مرتبة ، و اين مرتبه به منزلهء سفر دوّم است در سلوك حالى كه سفر في الحقّ است بالحقّ . أمّا في الحق فلكون هذا السفر في صفات الحقّ و أسمائه و خواصّه . و أمّا كونه بالحقّ فلأنّ السالك حينئذ متحقّق بحقيقة الحقّ و خارج عن انّيّته و انّيّة جميع الكثرات و الأعيان فان فى ذاته و صفاته و اسمائه . و در اينجا چه بسا صدر سالك منشرح گردد و عقده از زبانش گشوده شود و ملاحظهء وحدت را در كثرت و كثرت را در وحدت بنمايد و هيچيك از اين دو حاجب ديگرى نباشند و جامع هر دو نشأتين گردد ، و برزخ بين مقامين شود ، و قابليّت تعليم ناقصين را پيدا كند و مرشد ضعفاء العقول و النّفوس گردد . و منزلهء اين مرتبه از سلوك حالى و عملى منزلهء سفر سوّم است كه از حقّ است به سوى خلق بالحقّ . و از اين مرحله يك مرحلهء بالاتر ديگرى نيز هست و بسيار ادقّ و اتقن و اكمل است از اين مرحله ، و آن استدلال از وجود حقّ و وجود غير حقّ به حقّ است به طورى كه در برهان ، واسطه براى وجود او و وجود غير او نباشد . و اين را به برهان « لمّ » و طريقهء « صدّيقين » تسميه نموده‌اند . و اين مرتبه به منزلهء سفر چهارم است كه في الخلق است بالحقّ . و همين طور كه ملاحظه مىشود ايشان بين ترقّيات علميّه و نظريّه در حكمت الهيّه و بين سير و تكامل مقامات عرفانيّهء عمليّه تنظير نموده و مراتب سلوك عملى اهل معرفت را به مراتب استدلالات برهانيّه بر وجود حقّ جلّ و عزّ تشبيه نموده‌اند . غالب ناله ها و زاريها و انقلابهاى سالكين راه خدا در سفر اوّل است كه جذبات الهيّه آنان را دريافته و به حريم قدس خود مىكشاند . امّا در سفر دوّم متمحّض در تماشاى جمال احديّت در مظاهر عالم امكان است و شايد راجع به اين مقام باشد آنچه را كه حاج ملاهادى سبزوارى ( قدّه ) چنان كه در لغت نامهء دهخدا در جلد ( س ) ص 237 آمده سروده است : شورش عشق تو در هيچ سرى نيست كه نيست * منظر روى تو زيب نظرى نيست كه نيست ز فغانم زفراق رخ و زلفت به فغان * سگ كويت همه شب تا سحرى نيست كه نيست نه همين از غم او سينهء ما صد چاك است * داغ او لاله صفت بر جگرى نيست كه نيست موسئى نيست كه دعوىّ انا الحقّ شنود * ورنه اين زمزمه اندر شجرى نيست كه نيست چشم ما ديدهء خفّاش بود ورنه ترا * پرتو حسن به ديوار و درى نيست كه نيست و شايد راجع به بعضى از مقامت سفر سوم و چهارم باشد آن فقراتى را كه سيّد اجلّ على بن طاووس رضوان الله عليه در كتاب « اقبال » از حضرت سيّد الشهداء عليه السّلام روايت كرده كه در ذيل دعاى روز عرفه در عرفات به پيشگاه مقدّس حضرت احديّت عرضه داشته‌اند و از جمله اينست : الهى انّ اختلاف تدبيرك و سرعة طواء مقاديرك منعا عبادك العارفين بك عن السّكون إلى عطاء و اليأس منك في بلاء . . . كيف يستدلّ عليك بما هو في وجوده مفتقر إليك ؟ أيكون لغيرك من الظَّهور ما ليس لك ، حتّى يكون هو المظهر لك ؟ متى غبت حتّى تحتاج إلى دليل يدلّ عليك ؟ و متى بعدت حتّى تكون الآثار هي الَّتى توصل إليك ، عميت عين لا تراك عليها رقيبا و خسرت صفقة عبد لم تنل من حبّك نصيبا .