جامع الشتات ( فارسي ) — الجزء ١، الصفحة ٠.١١

مسائل متفرقة

وجود داشته وصد البتة كمتر توانسته‌اند در اين گريزپايى موفق شوند واز دسترس

رياست دور بمانند وبالآخرة رياست خودش را به آنان رسانيده است .

حوزه درسى ميرزا در قلعه بابو پا نگرفت . تجربه‌هاى متوالى ومتعدد ، أو را به شهر

قم هدايت كرد . شايد به نظر أو قم آن روز ، هم يك اجتماع بود وهم از مزاياى انزوا

برخوردار بود . قم كه دورانى مهد فقها ومحدثين بود وبارها رونق علمىاش أوج گرفته

وفراز ونشيبى را طي كرده بود . اينك از همهمه درس وبحث خالى ومسكن زهاد وعباد

است . كه شايد ميرزا را هم در زمره آنان قرار دهد ودر عين حال از درس وبحث هم

محرومش نكند . اما چنين نشد با ورود ميرزا حوزه علميه قم جان گرفت وخاطره‌هاى

گذشته را به ياد آورد .

ميرزا را به جد بايد حلقه اتصال قم عتيق با قم جديد ناميد . أو مرجعيت قم را مجددا

احياء كرد ووجود أو مسلم كرد كه قم نمرده است . تجديد حياتي كه أو به قم داد واز

سقوط روزافزون قم جلوگيرى كرد زمينه را براي قدوم مرحوم حاج شيخ عبد الكريم

حائري ( 1 ) مؤسس حوزه علميه جديد قم ، آماده كرد يعنى موجى كه ميرزا ايجاد كرده بود

بيش از يك قرن تدوام داشت .

محقق قمى كتابهايش را در شهر قم نوشته ودر آن شهر به مقام مرجعيت رسيده

است . تا آخر عمر در آن شهر زيست ودر آنجا نيز مدفون گرديد .

مدفن ميرزا :

در سال وفات ميرزا هنوز صحن بزرگ حرم حضرت معصومه عليها سلام ساخته نشده

بود . إيوان طلا وصحن كوچك نيز در عصر خود ميرزا به دستور فتحعلى شاه ساخته شد .

حرم در گوشه قبرستان بزرگى قرار داشت . ميرزا را ( تقريبا ) در وسط آن ودر موازات قبر

( 1 ) : حوزه علميه قم از عصر أئمة طاهرين ( ع ) بوده وهست وهرگز قم بدون حوزه نبود . ليكن فراز ونشيب‌هايى را طي كرده است . ميرزا در يكى از مقاطع نشيبى آن ، آمده وجريان حوزه را رو به فراز برگردانيده است . علت اين كه ميرزا نتوانست كارى را كه مرحوم حائري بعدها انجام داد ، انجام دهد ، خصوصيت فتواى وى در مورد خمس بود . ميرزا نمىتوانست چيزى از خمس را براي تقويت حوزه خرج كند زيرا أو خمس ( هم سهم امام هم سهم سادات ) را كلا مال سادات مىدانست وبدين ترتيب دست‌هايش بسته بود كه اعتلاى حوزه قم حدود يك قرن به تأخير افتاد . در اين مورد نگاه كنيد به باب خمس همين كتاب [ كتاب الشتات ]