شرح فصوص الحكم — الجزء ١، الصفحة ١٥

مقدّمه در بيان تباين مشارب ارباب حال

جلال خود نباشد . لمؤلَّفه :

پس اندر جهان ذرّه اى هست نيست

كه از جام عشق او چو من مست نيست

لا جرم چون ديدند كه در اوّل سبب آفريدن كاينات ، محبّت عرفان ذات بود ، چنان كه « أحببت ان اعرف » مبيّن اين معنى است ، و در آخر واسطهء عرفان حقّ نيز محبّت ذات مطلق آمد چنان كه « فتحبّبت إليهم بالنّعم فعرفوني » مثبت اين دعوى است .

پس پيش ايشان صحّت اطلاق اسم اوّل و آخر بر حقيقت محبّت درين وجه ظاهر شد ، و چون اوّل به بطون موصوف بود ، و آخر به ظهور معروف گشت ، اطلاق ظاهر و باطن نيز بر او ظاهر آمد نه باطن . پس « * ( هُوَ الأَوَّلُ وَالآخِرُ وَالظَّاهِرُ وَالْباطِنُ ) * « 33 » » را اخبار از حقيقت محبّت دارند و اختلافات آثار او را قادح وحدت ذاتش نشمارند و گويند :

يكى از زمين تا به ايوان عرش

مقيمان كرسى نزيلان فرش

ز يك مىهمه مست گشته و ليك

بود در ميان فرقها نيك نيك

ز يك جو اگر روضه اى آب خورد

چو رويد ازو سنبل و شاخ و ورد

نه اين يك بود سرخ و آن يك سياه

ازين سان بود فيض الطاف شاه

ز مهرى كه شد زعفران زرد رو

بود سرخى لعل و مرجان ازو

ز عشقى كه شد عاشق خسته زرد

بود روى معشوق از او همچو ورد

در آتش نهى هيزم و چوب عود

ز هيزم شود دود و از عود سود

اگر عالمى تشنه از بهر آب

رود تشنه لب جانب بحر ناب

به قدر ظروف و اوانىّ خويش

برند آب از آن بحر زاخر نه بيش

امّا طايفهء ديگر كه مسعود به سعادت أزلي و محدود به حدّ لم يزلى و واصلان حضرت احدى و مقرّبان جناب صمدىاند كه به واسطهء جذبات دقايق جمال با كمال حقيقة الحقائق را ديده و به اعلى معارج اعتلا و اقصى مدارج ارتقا رسيده‌اند « 34 » . رباعى :

سلاطين إقليم لطف و شيم

أساطين بنيان فضل و حكم

ز غير خدا ديده بر دوخته

وجود و عدم را بهم دوخته

و از وفور غيرت نظر بر غير محبوب نينداخته ، و سرّ مدحت « ما زاغَ الْبَصَرُ وَما طَغى » « 35 » بتحقيق شناخته ، به وجود و عدم كه محكومان حكم قهرمان قدماند نپرداخته ،

« 33 » س 57 ى 3 . « 34 » پا : از عبارت . « پس شيخ به اظهار فصوص حكم . . . رسيده‌اند » تكرار شده است . « 35 » س 53 ى 17 .