شرح فصوص الحكم — الجزء ١، الصفحة ٤٣٤

در نتيجه غفلت از مقام وحدت

اثر نيست و منازع او نيز عاجز است از نصرت إله معتقد خويش . پس اصحاب اعتقادات جزئيه را نصرت دهندگان نيست .

فنفى الحق النصرة عن آلهة الاعتقادات على انفراد كل معتقد على حدته .

پس نفى كرد از الهه اصحاب اعتقادات جزئيه نصرت دادن و مدد كردن را عليحده هر معتقدى را ، چه هر يكى از ايشان قادر نيست بر نصرت هر معتقدى بر طريق انفراد .

و المنصور المجموع ، و الناصر المجموع .

و حال آن كه منصور مجموع معتقد و إله معتقد اوست ، چه غير اين إله معتقد رب حاكم هست مر عبد را كه نصرت عبد معتقد و معتقد او مىكند ، و ناصر نيز مجموع است كه آن رب حاكم است بر معتقد و غير معتقد ، چه نصرت رب از باطن پيدا نمىشود در ظاهر ، مگر به مظهرش كه آن عين عبد است .

فالحق عند العارف هو المعروف الذي لا ينكر .

پس حق نزد عارف معروفى است كه انكار كرده نمىشود ، چنان كه در فتوحات مىفرمايد : « الآمرون بالمعروف هم الآمرون بالحق » . يعنى حق نزد عارف آنست كه ظاهر مىشود در تجلياتش ، و شناخته مىشود [ 177 - پ ] در آن تجليات ، و انكار كرده نمىشود چه عارف مىداند كه در وجود غير حق نيست ، پس صور موجودات ظاهرا و باطنا همه صورت اوست ، لا جرم اوست معروفى كه انكار كرده نمىشود نزد عارف ، بلكه عارف مىگويد ، بيت :

يارى دارم كه جسم و جان صورت اوست

چه جسم و چه جان هر دو جهان صورت اوست

هر معنى خوب و صورت پاكيزه

كاندر نظر تو آيد آن صورت اوست

فأهل المعروف في الدنيا هم أهل المعروف في الآخرة .

يعنى : چون حق معروفى باشد كه انكار را در ساحت كبرياى او مجال نيست پس اهل معروف عارفان باشند كه حق را در صور تجلياتش شناسند ، و از سر تحقيق - گويند و نهراسند كه :

نيايد به چشم ما جز دوست

كيست خود غير دوست چون همه اوست

و حق معروف ايشان باشد در دنيا . آرى ، بيت :

چو حاصل كند ديده ديدار را

شناسد بهر كسوت آن يار را

و نيز ايشانند كه متصفند در آخرت به اهل معروف كه در هنگام تحول