شرح فصوص الحكم — الجزء ١، الصفحة ٤٣١

در تعميم وجود بر اعيان

در تعميم وجود بر اعيان

جز يكى نيست نقد اين عالم

باز دان و به عالمش مفروش

و به اعتبار دوم :

عاشقان را به چشم يار نگر

دست با دوست كرده در آغوش

فمن ثمّ و ما ثمه

و عين ثم هو ثمه

يعنى : وقتى كه غير عين واحدة در وجود نباشد پس از عقلاء و غير عقلاء كيست و چيست اينجا . يعنى در همهء وجود جز حق هيچ موجود نيست ، لا جرم آن كه ظاهر مىشود در صورتى ، هم اوست كه در صورتى ديگر پيدا مىآيد . آرى ، بيت :

گه بر آيد به كسوت حوّا

گه درآيد به صورت آدم

فريد در مقام تفريد به لسان تجريد از اين معنى خبر مىدهد كه ، بيت :

گر چه تو صد هزار مىبينى

جز يكى نيست در ميانه پديد

روشنى از يك آفتاب بود

گر شود در هزار خانه پديد

فمن قد عمه خصه

و من قد خصه عمّه

يعنى : آن كه تعميم وجود كرد و بسط نمودش بر اعيان ، هم اوست كه تخصيص كرد و خود را به وجود معين ساختش . و آن كه تخصيصش كرد به ماهيت معيّنه ساختش ، هم اوست كه تعميم كرد وجود را به نسبت با افراد اين ماهيت .

يا معين آن باشد كه هر كه قايل شد به اينكه وجود عام است ، بدرستى كه تخصيصش كرد ، چه عموم نيز قيدى است مخصص به آن كه قايل شد به اينكه وجود معنى خاصه است بدرستى كه تعميمش كرد به اينكه شامل است بر هر چه در وجود است .

در ذات تو جان عاشقان مستغرق

گيتى شده از دو حرف أمرت مشتق

با آن كه منزهى ز قيد و اطلاق

اين طرفه كه هم مقيدى هم مطلق

فما عين سوى عين

فنور عينه ظلمه

يعنى : چون عين عام عين خاص باشد و عين خاص عين عام ، پس هيچ عينى غير عين الأعيان نباشد بلكه عين هر يكى عين آن عين باشد كه ديگرى را است ، لا جرم عين نور عين ظلمت باشد و بالعكس ، از براى اتحاد حقيقت همه كه آن عين وجود است .