شرح فصوص الحكم — الجزء ١، الصفحة ٣٧٠

در اينكه جهنم مظهرى كلّى است از مظاهر الهيه

در اينكه جهنم مظهرى كلّى است از مظاهر الهيه

زخم او مرهم است عاشق را

پيش بى درد گر چه آزار است

پس آن چه مسمّى بود به اسم جهنم ، در حق ايشان زايل گردد ، و به نعيم قرب و اصل شوند و به واسطه استحقاقى كه به وصول اين موطن و حصول اين فنا داشتند كه معبر است به اجرام دوزخ خون آشام ، در حق ايشان مبدل به دار السّلام گردد .

و تحقيق اين سخن آنست كه جهنم مظهرى است كلَّى از مظهرى الهيّه كه محتوى است بر جميع مراتب اشقياء ، چنان كه جنّت مظهرى كلَّى است محتوى بر مراتب سعداء . پس اشقياء را كمالى كه در حق ايشان مقدّر است حاصل نمىشود مگر بدخول جحيم ، چنان كه اعيان سعداء را كمال حاصل نمىگردد مگر بدخول دار نعيم .

و اين معنى بر آن تقدير است كه مراد از مجرمان اهل نار باشند . امّا اگر مراد سالكين باشند [ 148 - پ ] جهنم عبارت از دار دنيا بود . و كلام در غايت وضوح باشد و هيچ اشكال وارد نشود .

فما أعطاهم هذا المقام الذوقي اللذيذ من جهة المنّة ، و إنّما أخذوه بما استحقته حقائقهم من أعمالهم التي كانوا عليها .

يعنى : حق تعالى ايشان را عطا نداد اين مقام ذوقى لذيذ را كه فنا است بر سبيل فضل و منّت ، چنان كه اهل جنت راست ، بل به استحقاقى يافتند كه حقايق و اعيان ايشان را به واسطه اعمال حاصل بود .

و كانوا في السعي في أعمالهم على صراط الرب المستقيم لأن نواصيهم كانت بيد من له هذه الصفة .

يعنى : ايشان سعى و اجتهادى كه در اعمال خويش بحسب متابعت نفس و هوى بتقديم مىرسانيدند در آن سعى بر صراط مستقيم ربى بودند كه حاكم بود بر ايشان به مقتضاى ربوبيت . و اين بر تقدير اوّل است .

امّا بر تقدير دوم معنى آنست كه ارباب رياضات و اصحاب مجاهدات در مخالفت نفس رديّه و تحمل مشاق اعمال شرعيه بر صراط مستقيم بودند از آن كه نواصى ايشان در دست قدرت حق بود . كما قال عليه السّلام : « قلوب العباد بين إصبعين من أصابع الرحمن يقلبها كيف يشاء » . بيت :

هست دل گردنده بين الإصبعين

چون قلم در دست كاتب اى حسين

فما مشوا بنفوسهم و إنما مشوا به حكم الجبر إلى أن وصلوا إلى عين القرب .