شرح فصوص الحكم — الجزء ١، الصفحة ٣٤٦

در اينكه اعيان ، ذات الهيه اند

ظلال اوست . و اين ظل باقى ماند در كتم عدم ، بلكه در هنگام تجلى از ظهور ممكنات چاره نباشد .

« ثُمَّ جَعَلْنَا الشَّمْسَ عَلَيْه دَلِيلًا » و هو اسمه النور الذي قلناه و يشهد له [ 138 - ر ] الحس : فإن الظلال لا يكون لها عين بعدم النور .

بعد از آن شمس را - يعنى وجود خارجى را - كه نور الهى است دليل ساختيم بر اين ظل كه اعيان ممكنات است .

و اين شمس اسم نور است . يعنى مظهر اوست كه بى اين اسم ادراك واقع نمىشود چنان كه گفتيم . و حس نيز شاهد اينست كه سايه را بى نور ، عينى نتواند بود .

« ثُمَّ قَبَضْناه إِلَيْنا قَبْضاً يَسِيراً » بعد از آن ظل را - كه وجود اكوان است - به سوى خويش كشيديم به آسانى و سهولت .

و إنما قبضه إليه ظله ، فمنه ظهر و إليه يرجع الأمر كله .

و چون به سوى خويش بكشد كه وجود اكوان سايهء اوست پس چون ظهور سايه از اوست رجوع هم به سوى او باشد .

فهو هو لا غيره .

پس وجود اكوان عين هويت حق باشد نه غير او . بيت :

سايه از نور كى جدا باشد

سايه را بود خود كجا باشد

فكل ما ندركه فهو وجود الحق في أعيان الممكنات .

يعنى : هر چه ادراك مىكنيم به مدركات عقليّه و قواى حسيّه ، آن عين وجود حق است كه ظاهر است در مراياى اعيان ممكنات .

و هر آينه دانسته اى كه اعيان مراياى حق و اسماء حقاند . چنان كه وجود حق مرآت اعيان است . پس به اعتبار اوّل جميع موجودات عين ذات حق است و اعيان بر قرار خود در عدم ، از آن كه حامل صور اعيان نفس رحمانى است ، و آن عين وجود حق است و وجود اضافى فايض نيز عين حق . پس مدرك و موجود نباشد مگر عين حق و اعيان برقرار خود در عدم . و اين مشرب موحّد است .

پيش از اين ديدى جهان چون بود در كتم عدم

هم بر آن حال است حالى همچنان انداخته

و به اعتبار دوم موجودات ظاهره اعياناند در مرآت وجود ، و وجود معقول