شرح فصوص الحكم — الجزء ١، الصفحة ٣٢٤

در اينكه در خارج هيچ وجودى نيست مگر وجود حق

حق به يكى از دو طريق [ 128 - ر ] تواند بود :

يكى اتصاف حق به صفات كون در تنزل .

و دوم رجوع كون و صفاتش به سوى حق .

و اما به اعتبار احديت همه مستهلك است در وى ، لا جرم نه التذاذ است و نه تألم .

و شيخ اين سرّ را عالىتر از سرّ قدر داشت از آن كه بيان اين سرّ از لسان احديت است ، و أحديت را استعلاء است بر كثرت و السنهء او .

و ما يعقب كل حال من الأحوال .

عطف است بر « من يلتذ » . يعنى : دانستى كه ملتذ و متألم كيست ، و دانستى كه چه چيز در عقب هر حالى از احوال مىآيد . يعنى همچنان كه ملتذ و متألم از تجليات اوست احوال متعاقبه حالا بعد حال هم تجليات اوست .

و به سمى عقوبة و عقابا .

يعنى : از اين جهت كه جزاء حالى است كه در عقب حالى ديگر آيد جزاء را عقوبت و عقاب گويند . پس عقوبت مأخوذ از عقب باشد .

و هو سائغ في الخير و الشرّ غير أن العرف سماه في الخير ثوابا و في الشرّ عقابا .

يعنى : عقاب جايز نيست كه استعمال كرده شود در خير و شرّ ، بحسب اصل لغت ، امّا عرفى شرعي تخصيص كرده است خير را به ثواب و شرّ را به عقاب .

و بهذا سمى أو شرح الدين بالعادة ، لأنه عاد عليه ما يقتضيه و يطلبه : فالدين العادة :

قال الشاعر :

كدينك من أم الحويرث قلبها

أي عادتك .

يعنى : از براى آن كه هر حالى در عقب حالى مىآيد كه در حقيقت حال دوم جزاى اول است دين كه جزاء است تسميه كرده شد به عادت ، يا مفسّر گشت به عادت ، از آن كه شأن و امر به سوى بنده باز مىگردد بحسب آن چه هم حال او اقتضاى آن مىكند . آرى ، بيت :

كى كژى كردى و كى كردى تو شر

كه نديدى لايقش در پى اثر

كى فرستادى دمى بر آسمان

نيكيى كز پى نيامد مثل آن

گر مراقب باشى و بيدار تو

هر دمى بينى جزاى كار تو

چون مراقب باشى و گيرى رسن

حاجتت نبود قيامت آمدن

آن كه رمزى را بداند او صحيح

حاجتش نبود كه گويندش صريح