شرح فصوص الحكم — الجزء ١، الصفحة ٣٠٥

در اينكه حق را موجود خارجى و مجرّد از اكوان دانستن خطاست

مشاهده نمائى و كثرت خلقيه را در وحدت ذاتيه معاينه بينى . بيت :

معنى خفى مشكل مغلق بين

حق را در خلق و خلق را در حق بين

او را كه ز تقييد و ز اطلاق بريست

در صورت هر مقيد و مطلق بين

و نزهة و شبّهه

و قم في مقعد الصدق

يعنى : تنزيه كن حق را كه در خلق است بحسب مقام احديتش از هر چه در وى شائبهء كثرت امكانيه و نقصان است . و تشبيه كن او را به همهء صفات كماليه ، چون سمع و بصر و ارادت و قدرت .

پس اگر جمع كنى در ميان تنزيه و تشبيه ، چنان كه عادت كاملان است اقامت كرده باشى در مقعد صدق كه آن مقام جمع است در ميان كمالين . بيت :

آن جا كه توئى چه جاى اويى و تويى

اويى و تويى نباشد الَّا ز دويى

في الجملة اگر هست تناقض ور نيست

هم جمله و هم منزه از جمله تويى

و كن في الجمع إن شئت

و إن شئت ففي الفرق

يعنى : هر گاه كه وحدت حقيقت وجوديه را معلوم كردى و به ذوق دريافتى كه خلق حق است از وجهى ، و حق خلق است از وجهى به حكم مقام معيت ، و ملاحظه نمودى كه خلق خلق است و حق حق در مقام فرق مطلق ، و به كشف و عيان ديدى كه همه حق است بى خلق در مقام جمع مطلق ، و همه خلق است بلا حق در مقام فرق مطلق . و متحقّق گشتى بدين مقامات خواه در مقام جمع باشى و خواه سخن از مقام فرق بگويى در إخلاص و توحيد مضر نيست . و خواجه - قدّس الله سرّه - در اين رباعى داد اين مقامات داده‌اند كه :

خلق است و حق است جمله خلق و همه حق

قيدى نه و هم مقيد و هم مطلق

خاموش كن و دم مزن اى مستغرق

كاينجا چو در افتاد نزد مرد نطق

تحز بالكل - إن كل

تبدى - قصب السبق

يعنى : اگر داد اين مقامات [ 120 - ر ] داده باشى ، و به هر يكى متحقّق گشته ، پس در اين هنگام اگر هر يك از عبيد با وى شود و قصد قصب سبق كند تو حيازت و احاطت كل كمالات ايشان توانى كرد از آن كه تو در مقام معيت با هر سابق سابقى ، و با هر لاحق لاحق ، و قايل به كل مراتب و عابد حق در همه مواطن .

« تحز » جواب شرط است كه آن « ان كل تبدى » است ، و لهذا بى « واو » آورد .