شرح فصوص الحكم — الجزء ١، الصفحة ٢٨٠

در اينكه حكم حق در جميع مواطن ساريست

لهذا قيل في مخاطبته . بيت :

گر چه در عالم نمىگنجى ز روى كبريا

ليك در كنج دل اشكستگان جا كرده [ اى ]

اى منزه از مكان و اى مبرا از محل

تا چه گنجى كاندرين ويرانه مأوى كرده اى

و با وجود اين متصف به سيرابى نيست ، و هر آينه اگر ممتلى شدى سيراب گشتى ، آرى ، بيت : [ 108 - پ ]

ريگ ز آب سير شد من نشدم زهى زهى

لايق اين كمان من نيست در اين جهان زهى

بحر كمينه جرعه‌ام ، كوه كمينه لقمه ام

من چه نهنگم اى خدا باز نما مرا رهى

و عدم ارتوى از آنست كه حق - سبحانه و تعالى - بر دل عارف با جميع اسماء و صفات خويش دفعة تجلَّى نمىكند بلكه در هر آنى تجلَّى مىكند به اسمى از اسماء و صفتى از صفات . و هر يك از اين تجلَّيات دل را آماده مىسازد از براى تجلَّى ديگر . و دل بحسب استعدادش طلب مىكند از حق تجلَّيى ، وراى آن تجلَّى اوّل . فلهذا ابدا سيراب نمىشود .

و قد قال ذلك أبو يزيد .

و اين سخن است كه بايزيد - قدّس الله سرّه - بدين ايضاح نمود در جواب يحيى بن معاذ رازى كه به سوى بايزيد - رحمهما الله - نوشته بود كه : « انى سكرت من كثرة ما شربت من محبته » .

چندان خوردم ز جام عشقش كه اگر يك جرعه ازين بيش خورم نيست شوم بايزيد در جواب نوشت كه غير تو درياهاى سماوات و ارض به يك دم در مىكشند و هنوز لب تشنه‌اند . و لهذا ، بيت :

من چون ريگم « 18 » غم تو چون آب خورم

هر چند همى بيش خورم تشنه ترم

عجبت لمن يقول ذكرت ربّى

و هل انسى فاذكر ما نسيت

شربت الحبّ كأسا بعد كأس

فما نفد الشّراب و لا رويت

و شايد كه « ذلك » اشارت باشد به قول بايزيد كه فرمود : « لو ان العرش و ما حواه » الى آخره . چه اين كلام نيز متضمن عدم ارتوى است .

و لقد نبهنا على هذا المقام بقولنا .

و ما نيز تنبيه كرديم بر اين مقام به قول خويش كه فرموديم :

« 18 » كذا في النسخ : حوريكم .