شرح فصوص الحكم — الجزء ١، الصفحة ٢٧٨

در اينكه حكم حق در جميع مواطن ساريست

در اينكه حكم حق در جميع مواطن ساريست

چون تو داناى وحدت اويى

از تو زيبا بود اگر گويى [ 107 - پ ]

كه جهان ظاهر است و مظهر دوست

طرفه تر اينكه عين مظهر اوست

و اگر اعتبار وحدت ظاهر با مظهر نكنى و به ملاحظه امتياز بينهما حكم كنى كه مرئى غير حق است ، هم صادق باشى ، و مجاوز و عابر از صور مرئيه ثبوتى ، يعنى ظاهر در اين مظاهر .

و ما حكمه في موطن دون موطن

و لكنه بالحق للخلق سافر

يعنى : حكم منحصر نيست در موطنى و مقامى ، بلكه حكم او سارى است در جميع مواطن و مقامات بحسب سريان ذات در موجودات غاية ما في الباب احكام او مختلف گردد به اختلاف مواطن و ليكن حكم او به سبب ظهور حق در خلق ظاهر است .

لا جرم مشاهد اين حال در مخاطبه ذو الجلال گويد ، بيت :

اى گشاده در خزانهء جود

يافته كاينات از تو وجود

مىكنى جلوه هاى حسن و جمال

در لباس وجود هر موجود

و چون نظر بالاتر كند ، گويد :

در جلابيب صورت و معنى

نيست غير از تو شاهد و مشهود

إذا ما تجلى للعيون ترده

عقول ببرهان عليه تثابر

يعنى : هر گاه كه تجلَّى كند حق در صورت مثاليه يا حسيّه ، عقول محجوبه او را ردّ كند به واسطه آن كه عقول دائما مشتغل است به تنزيه حق به براهين عقليه كه بر آن مثابرت و مواظبت مىنمايد ، و اگر چه عقل تنزيه حق مىكند از تشبيه ، و لكن در عين تنزيه به مجردات تشبيه مىكند و نمىداند كه حق تعالى منزّه است از تنزيه و تشبيه بحسب ذاتش و موصوف به اين هر دو در مراتب اسماء و صفاتش .

و يقبل في مجلى العقول و في الذي

يسمى خيالا و الصحيح النواظر

يعنى : قبول كرده مىشود حق نزد اهل كشف و شهود در مجلاى عقول ، يعنى در مقام تنزيه و در مجلاى مثالى كه مسمّى است به خيال ، از آن كه اين طايفه جامعاند در مقام تنزيه و تشبيه ، و داد هر مقامى را چنان كه مىبايد داده ، زيرا كه صحيح آنست كه نواظر مشاهدهء آن مىكنند از مجالى حق ، كما قال تعالى في اهل الآخرة : « وُجُوه يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ » « 16 » زيرا كه درجهء عين اليقين اعلى است از مرتبهء علم اليقين .

« 16 » س 75 ى 22 .