شرح فصوص الحكم — الجزء ١، الصفحة ٢٤٣

در قول غزالى و ابو على كه گفته اند : حق شناخته مىشود بى آنكه به عالم نظر انداخته شود

قدوة العارفين شيخ شرف الدين داود قيصرى مىفرمايد ، شعر :

الا جابرى رفقا علىّ فاننى

أكاشف عما فيكم من سرائر

فيظهر بالقلب المعنى جمالكم

كما ظهرت ليلى بقيس بن عامر

اگر چه يوسف ما دلفريب و محبوب است

و ليك شهرت حسنش ز آه يعقوب است

ز خلق آينه حسن خويش ساخت إله

جمال مرتبه را چون ظهور مطلوب است

فلا يعرف حتى نعرف . قال عليه السّلام : « من عرف نفسه فقد عرف ربه » و هو أعلم الخلق باللَّه .

يعنى : حق - سبحانه و تعالى - شناخته نمىشود به الهيت تا ما به عبوديت شناخته نشويم ، از آن كه تعقل اين حيثيت كه از قبيل نسبت است موقوف است به منتسبين . چنان كه رسول - عليه السّلام - معرفت رب را به معرفت مربوب موقوف دانست كه : « من عرف نفسه فقد عرف ربّه » . او - عليه السّلام - عارفترين خلق است به خداى عزّ شأنه .

فإن [ 91 - پ ] بعض الحكماء و أبا حامد ادعوا أنه يعرف الله من غير نظر في العالم و هذا غلط .

يعنى امام غزالى و ابو على - رحمهما الله - و اتباع ايشان دعوى كردند كه حق - سبحانه و تعالى - شناخته مىشود بى آن كه به عالم نظر انداخته آيد . و ايشان استدلال مىكنند به مؤثر بر اثر ، و اين مرتبه اى اعلاست از استدلال به اثر بر مؤثر .

و حاصل استدلال ايشان آنست كه وجود ممكن يا موجود ممكن محتاج است به علَّت موجودهء غير ممكنه ، و آن حق است كه واجب است وجود او لذاته . و اين نيز استدلال است از اثر به مؤثر . پس تمام نشد دعوى ايشان . پس شيخ - قدّس سرّه - ايشان را به غلط نسبت كرد يا از براى اين يا از جهت عدم تعقل نسبت بدون المنتسبين .

نعم تعرف ذات قديمة أزلية لا يعرف أنها إله حتى المألوه . فهو الدليل عليه .

يعنى : چون صاحب طبع سليم و ذهن مستقيم امعان نظر و اجالت بصر در نفس وجود كند ممكن است كه دريابد كه ذات او قديم أزلي و واجب است ، و وجود او لذاته .

و اين ادراك نه بحسب استدلال باشد بلكه بحسب ذوق و وجدان بود ، و بر تنبيه ديگرى نيز ممكن باشد تا او را نيز بدين وجه معرفت دست دهد .