شرح فصوص الحكم — الجزء ١، الصفحة ٢٢٦

در اينكه فعل شيخ از نفس او نيست بل به امر پروردگار است

در اينكه فعل شيخ از نفس او نيست بل به امر پروردگار است

مىبينى از وحدت و كثرت جمعا و فرادى . اگر وحدت مىبينى فقط ، پس تو با حقّى تنها از براى ارتفاع اثنينيت ، و اگر كثرت مىبينى پس تو با خلقى تنها ، و اگر وحدت را در كثرت محتجب بينى و كثرت را در وحدت مستهلك يا بى جامع بين الكمالين و فايز به مقام حسنين باشى و اين مقام فرق بعد الجمع است ، و اوّل مقام جمع و دوم مقام فرق . و خواجه - قدّس الله سرّه - در رباعى اشارت بدين مقامات كرده ، گفته‌اند .

رباعى :

ما از حق و حق ز ما نيست جدا

بنگر همه در خدا و در جمله خدا

بل هر چه ببينى همه خلق است نه حق

لا بل همه حق نه خلق بيند دانا

* ( قالَ يا أَبَتِ افْعَلْ ما تُؤْمَرُ . ) * [ 84 - ر ] ) * يعنى : اسماعيل با إبراهيم گفت : اى پدر من بكن آن چه بدان مأمور گشته اى .

چون نسبت سالك به شيخ مكمّل نسبت ولد است به والدش ، شيخ نقل كلام به حكايت إبراهيم كرد عليه السّلام با ولدش . و قول مريد مر شيخ را كه « افْعَلْ ما تُؤْمَرُ » عبارت از تسليم اوست نزد شيخ ، و اشارت بدين كه فعل شيخ از نفس او نيست بلكه به امر پروردگار است و او واسطه است در ميان سالك و حضرت حق .

و الولد عين أبيه .

و ولد عين پدر خود است به حكم اتحاد حقيقت و فيضان او از جميع اجزاى وجود پدر . و از اين روى كه بعضى پدر خود است اگر غير پدر است از روى تعيّن و تشخص .

فما رأى يذبح سوى نفسه .

پس نديد غير ذبح نفس خويش را كه ، عبارت است از صورت افناى او از انانيّتش .

و فداه يذبح عظيم .

يعنى حق - سبحانه و تعالى - فدا داد از براى ولد به ذبح عظيم . ذبح به كسر ذال قربانى است ، و قربانى را از آن جهت به عظيم وصف كرد كه ظاهر بدين صورت عظمى است كه عظمت تامه او راست . و از براى اظهار اين سرّ فرمود : فظهر بصورة كبش من ظهر به صورت انسان .

يعنى ظاهر به صورت كبشيه هم اوست كه به جميع صور انسانيه و غير آن ظهور يافته است از آن كه حقيقت كليه هر گاه كه متعيّن شود به تعيّنى كلَّى ، نوعى گردد از