شرح فصوص الحكم — الجزء ١، الصفحة ٢١٦

در اينكه علوّ مكانت از اختصاصات من عند الله است

ما شديم آينهء جمال ترا

و انكه در ما جمال ديد آسود

نى چه جاى دويى موهوم است

بود آن تو است و ما نابود

در جلابيب صورت و معنى

نيست غير از تو شاهد و مشهود

مىكنى جلوه هاى حسن و جمال

در لباس وجود هر موجود

گويد آن عارفى كه همچو حسين

به جمال تو چشم او بگشود

كه جهان صورت است و معنى يار

ليس في الدار غيره ديّار

و به اعتبار دوم در وجود غير از اعيان هيچ نيست ، و وجود حق كه مرآت اعيان است در غيب است ، و متجلَّى و ظاهر نيست مگر از وراى تتق غيب و سرادقات جمال و جلال . و اين بيان حال كسى است كه شهود خلق بر وى غالب است . بيت :

اندر نظر كمل ارباب فهوم

خالق مشهود است و خلايق موهوم

و اندر نظر طايفهء محجوبان

خلق است كه ظاهر است و خالق مكتوم

اما محقق هميشه مشاهدهء هر دو مرآت مىكند اعنى مرآت اعيان و مرآت حق ، و مشاهده صورى كه در هر دو مرآت است بى انفكاك و امتياز . شعر :

ما از حق و حق نيز از ما نيست جدا

بنگر همه در خدا و در جمله خدا

بل هر چه ببينى همه خلق است نه حق

لا بل همه حق نه خلق بيند بينا

لا جرم نهايت كار آنست كه محبوب آينهء محب گردد ، و محب آينهء محبوب ، و الباقي للعراقى .

شيخ قدّس الله سرّه - از آن روى كه بحرى است مواج متلاطم الأمواج ، درر حقايق رمانى و لآلى [ 79 - پ ] دقايق معانى اخراج مىكند بر هر يكى از اين طوايف ثلاث در هر حينى از احيان ، و مبادرت مىنمايد به اعطاى حق آن ، و به حقيقت ، بيت :

عارفانى كه سرّ حق گويند

خوشه چينان خرمن اويند

و العين واحدة من المجموع في المجموع .

يعنى : حال اين است كه حقيقتى كه صور بر وى متبدّل مىشود ، واحدهء ممتازه است از جميع موجودات بحسب ذات از براى اطلاق آن و تقييد غيرش . و ظاهره است به ذات خود در صور جميع موجودات بحسب اسماء و صفات . بر اين تقدير « من » از براى تعديه باشد .

و اگر گوييم : حال آنست كه عين قابله مر صور متعدده را واحدة ثابته است در