شرح فصوص الحكم — الجزء ١، الصفحة ١٨٩

در اينكه الوهيت نيز مظهرى از مظاهر حق است

در اينكه الوهيت نيز مظهرى از مظاهر حق است

وجه اين معنى را مىشناسد هر كه حق را و مظاهرش را مىشناسد ، و از اين وجه بىخبر است آن كه از حق و مظاهرش خبر دار نيست . لا جرم بعضى بينايان اين راه كه از مشاهدهء آن وجه آگاه‌اند از عالم آيينه سازند ، و در هر ذره به مطالعهء آن وجه پردازند ، و گويند :

اگر گه گه ز بى خويشى نظر در عالم اندازم

از او آيينه مىسازم در و ديدار مىجويم

و في المحمديّين : « وَقَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاه » ، ) * يعنى : در حق محمديين چنين وارد شده كه حكم كرد پروردگار تو اى محمد كه قوم تو عبادت نكند مگر الله را كه ربّ تست و جامع جميع ارباب است ، و باز داشت از عبادت ارباب متفرقه .

فالعالم يعلم من عبد ، و في أي صورة ظهر حتى عبد ، و أن التفريق و الكثرة كالأعضاء في الصورة المحسوسة و كالقوى المعنوية في الصورة الروحانية ، ) * پس عالم به « الله » و مظاهرش مىداند كه معبود على الحقيقة حق است در هر صورتى كه باشد خواه حسيّه ، چون اصنام ، و خواه خياليّه ، چون جن ، و خواه عقليّه ، چون ملايكه . و مىداند كه تفريق و كثرت مظاهرند اسماء و صفات را چون اعضا در صورت انسانيّه كه چشم مظهر ديدن و گوش مظهر شنيدن و بينى مظهر شميدن است ، يا چون قواى روحانيّه چون عقل و وهم و ذاكره و حافظه و مفكَّره و متخيّله كه اين همه مظاهر صفات روحاند .

فما عبد غير الله في كل معبود .

پس غير حق را عبادت نكرد در هر معبود ، از آن كه غير منفى است در وجود . لا جرم مىگويد :

كعبه و دير تويى دير كجا ، غير كجا

نيست غير از تو كسى غير كه را مىشمرى

و اين فقير نيز از نشوهء باده پرستى و از غايت مستى مىگويد بيت :

اى گشته مست عشقت روز الست جانم

مستى جان بماند روزى كه من نمانم

هر ذره‌اى ز خاكم سر مست عشق باشد

چون ذره ها بر آيد از خاك استخوانم

گفتى به غير منگر گر طالب حبيبى

و الله كه در دو عالم غير از تو مىندانم

فالأدنى من تخيل فيه الألوهية ، فلو لا هذا التخيّل ما عبد الحجر و لا غيره .

[ 68 - ر ] پس فروترين عبّاد اصنام از روى مرتبه كسى است كه تخيّل مىكند در معبودش الوهيّت را ، و يقين نمىداند كه آن نيز مظهرى است از مظاهر حق ، و اگر